محل قرارگیری ماکت قبهالصخره در آستان رضوی
نماد معروف مسجد الاقصی (که در واقع ماکت دقیق قبةالصخره با مقیاس یکهشتم است) به صورت یک سقاخانه طلایی در مرکز صحن قدس حرم مطهر امام رضا (ع) قرار دارد.
بسیاری از زائرانی که به مشهد مقدس مشرف میشوند، در میان فضاهای متعدد و باشکوه حرم رضوی، به دنبال بنایی خاص میگردند که یادآور نخستین قبله مسلمانان جهان است. این بنای زیبا و دیدنی به صورت یک سقاخانه باشکوه با گنبدی طلایی طراحی شده و جلوهای منحصربهفرد به یکی از آرامترین بخشهای آستان مقدس بخشیده است.
جغرافیای صحن قدس و موقعیت دقیق نماد در حرم
این نماد مذهبی و باشکوه در قالب یک بنای کاربردی در بخش جنوبی حرم مطهر رضوی مستقر شده است تا دسترسی به آن برای عموم زائران آسان باشد. موقعیت مکانی این صحن به گونهای تنظیم شده که از چندین شاهراه اصلی حرم قابل دسترسی است.
تاریخچه شکلگیری کوچکترین صحن آستان رضوی
ایده طراحی و اجرای صحن قدس به سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی برمیگردد. مدیران و معماران آستان قدس رضوی در راستای توسعه فضاهای عبادی و زیارتی، تصمیم به احداث فضایی با رویکرد بینالمللی و جهان اسلام گرفتند.
عملیات احداث کالبدی این بخش از اواخر دهه ۱۳۶۰ آغاز شد و در سال ۱۳۷۳ به بهرهبرداری کامل رسید.
هدف اصلی از نامگذاری این صحن و ساخت ماکت قبهالصخره، نمایش همبستگی جهان اسلام و زنده نگه داشتن یاد اولین قبله مسلمانان در دل پایتخت معنوی ایران است.
این صحن با مساحت روباز حدود ۲۵۱۰ متر مربع، به عنوان کوچکترین و دنجترین صحن در کل مجموعه حرم مطهر شناخته میشود.
مشخصات معماری و ابعاد مهندسی سقاخانه
برخلاف باور عامه که این سازه را ماکت مسجدالاقصی میدانند، فرم معماری آن کاملاً منطبق بر عمارت هشتضلعی قبةالصخره با گنبد طلایی است. این تمایز ساختاری برای پژوهشگران هنرهای اسلامی اهمیت بسیار زیادی دارد.
ابعاد هندسی این بنای یادمانی دقیقاً در مقیاس یکهشتم (۱/۸) نسخه واقعی آن در بیتالمقدس شبیهسازی شده است.
ساختار پلان بنا به صورت هشتگوشه است و طول هر یک از اضلاع هشتگانه آن دقیقاً ۳.۵ متر اندازهگیری شده است.
ارتفاع کل سازه از سطح زمین تا بلندترین نقطه تیزه گنبد ۸.۲۵ متر است که ازاره پایینی آن تا ارتفاع ۱.۷۵ متر با سنگ پوشانده شده است.
هنرهای وابسته و سیستم آبرسانی داخلی سازه
بدنه خارجی، ساقه و طاقنماهای هشتگانه بنا با کاشیکاریهای معرق و معقلی ظریف همراه با کتیبههای قرآنی تزیین شده است. این تزیینات چشمنواز حاصل دست هنرمندان آستان قدس رضوی است.
نمای داخلی سقاخانه برخلاف ظاهر بیرونی، تماماً از سنگ پوشیده شده و دارای خطاطیها و معرقکاریهای سنگی بینظیری با نقوش گیاهی است. در فضای زیرین و داخلی این نماد، یک مخزن و منبع آب مدرن با ظرفیت ۶۰ هزار لیتر آب تعبیه شده است. این منبع به سیستم تصفیه متمرکز و خنککننده حرم متصل است و در تمام فصول سال آب شرب خنک را در اختیار زائران قرار میدهد.
ویژگیهای تکمیلی و فضاهای پنهان صحن قدس
صحن قدس به صورت چهارایوانی ساخته شده و دارای ۲ طبقه، ۶ سردر ورودی و ۲۸ حجره است که نام معصومین بر پیشانی آنها نقش بسته است. ایوان جنوبی یا ایوان قبله این صحن با ارتفاع ۱۶ متر، کاملاً قرینه با ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد طراحی و اجرا شده است.
در زیر سطح این صحن، بخش زیربنایی وسیعی به مساحت ۵۷۰۰ متر مربع وجود دارد که شامل موتورخانه مرکزی و مجتمعهای خدماتی رفاهی زائران است. بخشهایی از طبقه منفی یک این محدوده به بهشت ثامنالائمه (شماره ۲) اختصاص یافته که محل دفن برخی از شهدا و متوفیان است.
خلاصه ویژگیهای فضایی
جواب پیشنهادی: برای یافتن این اثر هنری باید به بخش جنوبی حرم بروید. این سازه علاوه بر ارزش نمادین، به عنوان سقاخانه اصلی صحن قدس با مخزن ۶۰ هزار لیتری فعال است.
اصطلاحات و نشانهها در یک نگاه
پرسشهای متداول زائران
طراح و معمار اصلی صحن قدس و سقاخانه نمادین آن چه کسی بود؟
عملیات اجرایی و کلانطرح توسعه این بخش توسط سازمان عمران و حریم حرم آستان قدس رضوی مدیریت و اجرا شد، اما اسناد مهندسی منتشر شده در منابع عمومی، نام یک طراح واحد را برجسته نکردهاند و آن را یک کار گروهی از معماران آستان قدس میدانند.
چرا در فرهنگ عامه به این بنا ماکت مسجدالاقصی میگویند در حالی که قبه الصخره است؟
این یک خطای رایج رسانهای و عمومی در سراسر جهان است؛ بنای اصلی مسجدالاقصی دارای گنبدی تیره و پلانی مستطیلی است، اما ساختمان قبةالصخره با گنبد طلایی و پلان هشتضلعی به دلیل شاخص بودن بصری در تصاویر، در ذهن مردم به عنوان نماد کل مجموعه قدس جا افتاده است.
کتیبههای به کار رفته در ایوان قبله صحن قدس شامل چه مضامینی است؟
ایوان جنوبی این صحن مجهز به یک محراب کاشیکاری معرق خط ثلث و کوفی است که آیات مبارکه سوره «نور» بر روی آن نقش بسته و خطوط آن به گونهای طراحی شده تا با بافت تاریخی دوران تیموری در مسجد گوهرشاد همخوانی داشته باشد.
نظرات