حضرت زینب کبری (س)، پیامآور حماسه عاشورا و بزرگبانوی بنیهاشم، پس از تحمل مشقتهای بیکران کاروان اسارت و خطبههای کوبنده در کوفه و شام، مدت زیادی پس از برادر گرامیشان امام حسین (ع) در این دنیا زیست نکردند. بررسی ابعاد مختلف تاریخ وفات، دلایل شهادت و جغرافیای مدفن ایشان از مهمترین مباحث در تاریخ تشیع است.
تاریخ دقیق شهادت حضرت زینب (س) بر اساس منابع معتبر
مورخان و مقتلنویسان در طول قرون متمادی، گزارشهای متعددی از زمان دقیق رحلت عقیله بنیهاشم ثبت کردهاند. تفاوت در این گزارشها ریشه در شرایط سخت دوران پس از عاشورا و محدودیتهای ثبت وقایع دارد.
- بر اساس قویترین و مشهورترین قول میان مقتلنویسان و کتب تاریخی معتبر مانند «اعلام الورى» نوشته طبرسی و «تتمة المنتهی» شیخ عباس قمی، حضرت زینب (س) در روز ۱۵ رجب سال ۶۲ هجری قمری دار فانی را وداع گفتهاند.
- این تاریخ دقیقاً مصادف با حدود ۱۸ ماه پس از فاجعه جانگداز عاشورای سال ۶۱ هجری است که نشان میدهد ایشان مدت زیادی پس از برادر گرامیشان حیات نداشتهاند.
- قول دوم که در کتاب «اخبار الزینبیات» عبیدلی نسابه ضبط شده، سال وفات ایشان را ۱۵ رجب سال ... هجری قمری میداند که تفاوت آن با قول اول، طولانیتر شدن دوران افشاگری ایشان در مدینه یا محل هجرت است.
- برخی رسائل و منابع ضعیفتر نیز به تاریخهای متفرقهای مانند اواخر ماه رمضان سال ۶۲ هجری یا ذیالحجه سال ۶۳ هجری اشاره کردهاند که به دلیل عدم حمایت مورخان نامدار، کمتر مورد توجه محققان قرار دارد.
علت درگذشت؛ وفات طبیعی یا شهادت ناشی از مسمومیت؟
درباره چگونگی پایان حیات مبارک حضرت زینب (س)، فرضیهها و دیدگاههای متفاوتی در میان محققان اسلامی مطرح است که هر یک به شواهد ویژهای استناد میکنند:
وفات بر اثر بیماری و فرسودگی جسمی: این فرضیه که بیشترین ارجاع را در متون کهن دارد، بر این باور است که مصائب جانکاه کربلا، غم از دست دادن فرزندان و برادران، و سختیهای اسارت در کوفه و شام، بدن ایشان را به شدت ضعیف و بیمار کرده بود.
شهادت مخفیانه به دست عوامل بنیامیه: انگیزه سیاسی قوی حاکمیت (یزید بن معاویه یا مروان بن حکم) برای ساکت کردن صدای افشاگریهای عقیله بنیهاشم، این فرضیه را در کتابهایی مانند «انوار النعمانیه» تقویت میکند که ایشان مسموم شدهاند.
رحلت بر اثر شدت اندوه (دقمرگ شدن): در اصطلاح برخی مقاتل و رویکردهای عاطفی به این موضوع اشاره شده است؛ چرا که حجم غمهای وارده در مدتی کوتاه، توان ادامه حیات را از پیکر رنجدیده ایشان سلب کرد.
جغرافیای مدفن؛ دلایل اختلاف درباره مزار شام، مصر و مدینه
محل دفن پیکر مطهر حضرت زینب (س) از چالشبرانگیزترین مباحث تاریخ نگاری اسلامی است. امروزه سه بقعه متمایز در جهان اسلام به ایشان منسوب است که هر کدام اسناد خاص خود را دارند:
- دیدگاه اول (شام): مشهورترین نظر میان شیعیان این است که مزار ایشان در منطقه غوطه دمشق (زینبیه کنونی) است؛ مستند این قول آن است که در سال ۶۲ هجری مدینه دچار قحطی و طاعون شد و عبدالله بن جعفر (همسر حضرت) برای سرکشی به مزارع خود همراه همسرش به شام سفر کرد و حضرت در همانجا درگذشت.
- دیدگاه دوم (مصر): بر اساس کتاب اخبار الزینبیات، پس از بازگشت کاروان به مدینه، خطابههای افشاگرانه حضرت زینب مردم را علیه یزید شوراند. عمرو بن سعید اشدق (حاکم مدینه) دستور تبعید ایشان را صادر کرد و حضرت به مصر هجرت نمود و در قاهره مدفون شد.
- دیدگاه سوم (مدینه): برخی مورخان برجسته مانند سید محسن امین در «اعیان الشیعه» معتقدند اصل بر بقای حضرت در وطن است و چون دلیلی قطعی بر خروج دوباره ایشان از مدینه در دست نیست، مزار ایشان باید در قبرستان بقیع باشد.
پژوهشگران یکی از علل اصلی این تشتت آرا را تشابه اسمی میان بانوان بزرگ هاشمی (مانند زینب بنت یحیی المتوج یا امکلثوم دختر دیگر امام علی) میدانند که باعث جابجایی مزارها در اسناد تاریخی شده است.
نقش تاریخی حضرت زینب (س) پس از عصر عاشورا
بدون شک حیات حضرت زینب پس از واقعه کربلا، تجلی جهاد تبیین و مدیریت بحران بود. اقدامات راهبردی عقیله بنیهاشم خط بطلانی بر تمام نقشههای امویان کشید:
ایراد خطبه حماسی در بازار کوفه با لحنی کاملاً شبیه به ادبیات امام علی (ع)، وجدان خفته کوفیان را بیدار کرد و مایه پشیمانی و گریه آنها از پیمانشکنی بزرگشان شد. همچنین پاسخ قاطع «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» در دارالاماره کوفه در برابر عبیدالله بن زیاد، ابهت پوشالی دستگاه حکومت را در هم شکست و پیروزی نظامی ظاهری دشمن را به شکستی مفتضحانه تبدیل کرد.
جمعبندی ابعاد تاریخی
جواب پیشنهادی محققان: اگرچه در خصوص محل دقیق مزار و فرضیه مسمومیت تفاوت دیدگاه وجود دارد، اما پایبندی به تقویم اصیل مذهبی و ۱۵ رجب سال ۶۲ هجری به عنوان روز رحلت، از محکمترین مستندات شیعه است که با یادآوری خطبه تاریخی ایشان در شام همواره زنده نگاه داشته میشود.
نظرات