بر اساس تفاسیر معتبر مانند المیزان و نمونه، آیه ۱۴۲ سوره اعراف به میقات چهلروزه حضرت موسی (ع) در کوه طور اشاره دارد که ابتدا ۳۰ شب (کل ماه ذیالقعده) مقدر شد و سپس برای آزمایش بنیاسرائیل و تکامل معنوی با ۱۰ شب متمم (دهه اول ذیالحجه) کامل گردید.
آیه ۱۴۲ سوره مبارکه اعراف یکی از دقیقترین و پرنکتهترین آیات قرآن کریم در خصوص مسأله میقات، آزمایشهای الهی، موضوع جانشینی و امامت و همچنین اسرار عدد چهل است. این آیه شریفه سیر تکاملی حضور حضرت موسی (ع) در پیشگاه خداوند جهت دریافت الواح تورات را تبیین میکند.
متن و ترجمه آیه ۱۴۲ سوره اعراف
برای درک عمیقتر مفاهیم و تفسیر این آیه، ابتدا نگاهی به متن صریح قرآن مجید و ترجمه روان آن میاندازیم:
تطبیق زمانی میقات در تقویم قمری
یکی از مباحث کلیدی مفسران، تعیین زمان دقیق این چهل شب در طول سال است. بر اساس احادیث معتبر اهلبیت (ع)، به ویژه روایاتی از امام محمد باقر (ع) و امام صادق (ع)، این دوران معنوی در دو ماه متوالی شکل گرفته است:
این نظم زمانی نشان میدهد که اوج تجلی مناجات حضرت موسی (ع) در شریفترین روزها و شبهای سال رقم خورده و با عید بزرگ مسلمین و مؤمنان یعنی عید اضحی به پایان رسیده است.
چرا قرآن به جای روز از کلمه شب (لیلة) استفاده کرده است؟
با آنکه حضرت موسی (ع) به صورت شبانهروزی و دائم در کوه طور اقامت داشته، اما خداوند عبارت «ثلاثین لیلة» (سی شب) و «اربعین لیلة» (چهل شب) را به کار برده است. مفسران بزرگ برای این انتخاب ادبی و بلاغی دو علت اساسی ذکر کردهاند:
نکته مهم: اول اینکه در گاهشماری و تقویم عرب قدیم و فرهنگهای پیشین، شبها مقدم بر روزها شمرده میشدند و مبنای محاسبات ماهانه، رویت هلال در شب بود. دوم اینکه مناجاتها، خلوتهای خاص عرفانی و فیوضات معنوی حضرت موسی (ع) با خداوند متعال عمدتاً در دل شبها صورت میگرفته است.
راز تمدید میقات از ۳۰ به ۴۰ شب و فتنهانگیزی سامری
سوالی که برای بسیاری از مخاطبان پیش میآید این است که چرا از همان ابتدا عدد چهل اعلام نشد؟ فلسفه این تمدید تدریجی چیست؟
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه تبیین میکنند که در علم ازلی الهی، مدت میقات همان چهل شب مقدر شده بود. اما برای آزمایش بنیاسرائیل، این فرمان در دو مرحله ابلاغ شد. اگر از ابتدا عدد چهل اعلام میشد، منافقان و فتنهجویان قوم، برنامهریزی خود را برای پایان روز چهلم تنظیم میکردند. این تمدید ناگهانیِ ده روزه باعث شد تا عیار واقعی ایمان جامعه و میزان پایداری آنها سنجیده شود.
بنیاسرائیل که قومی مادیگرا و کمصبر بودند، با پایان یافتن روز سیام گمان کردند موسی (ع) خلف وعده کرده یا جان خود را از دست داده است. در این میان، فردی به نام سامری از این فرصت ده روزه سوءاستفاده کرد. او با جمعآوری طلاآلات و زیورآلات قوم، مجسمه گوسالهای ساخت که به دلیل ساختار مهندسی خاصش، با وزش باد صدایی شبیه به صدای گوساله واقعی تولید میکرد. سامری با این ترفند مردم را به بتپرستی کشاند و بخش اعظم جامعه در همین ۱۰ روز متمم گمراه شدند.
جانشینی حضرت هارون (ع) و تجلی آن در حدیث منزلت
بخش دوم آیه به صراحت مسأله حساس مدیریت جامعه در غیاب رهبری را مطرح میکند. حضرت موسی (ع) هرگز جامعه را بدون سرپرست رها نکرد:
-
۱تعیین جانشین رسمی: موسی (ع) برادر خویش هارون را که خود پیامبری معصوم و سخنوری توانا بود، به عنوان جانشین مطلق خود در میان قوم منصوب کرد («اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي»).
-
۲دستور به اصلاحگری: او به هارون فرمان داد که به اصلاح امور بپردازد و هرگز اجازه ندهد مفسدان بر امور مسلط شوند یا جامعه را به انحراف بکشانند.
علما و مفسران بزرگ شیعه با استناد به این فراز آیه و قرینهسازی آن با حدیث متواتر منزلت، به اثبات ولایت و امامت علی (ع) میپردازند. پیامبر اکرم (ص) در مواضع گوناگون از جمله در آستانه غزوه تبوک، عینا همین رابطه را میان خود و علی (ع) ترسیم کرده و فرمودند: «أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِی بَعْدِی» (تو برای من به منزله هارون برای موسی هستی، جز اینکه بعد از من پیامبری نیست). این نشان میدهد که جامعه اسلامی نیز هرگز نمیتواند بدون رهبر و جانشین منصوب الهی رها شود.
اسرار و فلسفه عدد چهل (اربعین) در فرهنگ اسلامی
عدد چهل در هندسه تکوینی و تشریعی قرآن و روایات، نماد کمال، بلوغ عقلانی و پختگی روحی است. این آیه یکی از اصلیترین مستندات قرآنی درباره ویژگیهای خاص عدد ۴۰ به شمار میرود. نمونههایی از این اسرار عبارتند از:
بلوغ عقلانی بشر: در آیات دیگر قرآن (مانند آیه ۱۵ سوره احقاف) سن چهل سالگی به عنوان مرز رسیدن انسان به کمال نیرومندی و رشد عقلی یاد شده است؛ چنانکه بعثت پیامبر اسلام (ص) نیز در چهل سالگی رخ داد.
سنت چلهنشینی و اخلاص: در احادیث نبوی آمده است که هر کس چهل روز اعمال خود را برای خدا خالص کند («مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً»)، چشمههای حکمت از قلبش بر زبانش جاری میشود. میقات چهل روزه موسی (ع) الگوی اصلی این سیر و سلوک عرفانی است.
ابعاد تنبیهی و تربیتی: در ماجرایی دیگر، همین قوم بنیاسرائیل به دلیل نافرمانی از ورود به سرزمین مقدس، محکوم به چهل سال سرگردانی در بیابان «تیه» شدند تا نسل قدیمی که خوگرفته به ذلت فرعونی بود منقرض شده و نسلی نو، شجاع و پویا تربیت شود.
جمعبندی تفسیر آیه
جواب پیشنهادی: آیه ۱۴۲ سوره اعراف نشاندهنده جریان مستمر آزمایشهای الهی است. خدا با تمدید ۱۰ روزه میقات، منافقان امت موسی را رسوا کرد. همچنین این آیه بر لزوم تعیین جانشین برای رهبر جامعه تاکید دارد و پیوند عمیقی با حدیث منزلت و اثبات ولایت دارد.
نظرات