پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) در روز ۱۸ ذیالعجه سال دهم هجری قمری در واقعه غدیر خم، حضرت علی (ع) را به عنوان جانشین و ولی پس از خود معرفی کردند.
واقعه غدیر خم یکی از سرنوشتسازترین و مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام است که در جریان بازگشت رسول خدا (ص) از آخرین سفر حج (حجةالوداع) اتفاق افتاد. این انتخاب تاریخی نه یک تصمیم ناگهانی، بلکه ابلاغی الهی بود که ساختار آینده امت اسلامی را ترسیم نمود. در این مقاله به بررسی تفصیلی ابعاد مختلف این روز تاریخی، مستندات روایی و قرآنی، و همچنین بستر جغرافیایی و آداب مرتبط با آن میپردازیم.
پیشزمینه تاریخی و موقعیت جغرافیایی واقعه غدیر
در ذیالعجه سال دهم هجرت، پیامبر اکرم (ص) مناسک آخرین حج خود را که به حجةالوداع معروف شد، به پایان رساندند و همراه با جمعیتی عظیم از حجاج به سمت مدینه حرکت کردند. این سفر از جهت آموزش عملی مناسک حج و همچنین خطبههای روشنگرانه پیامبر در جریان سفر، اهمیت مضاعفی داشت.
کاروان مسلمانان در روز هجدهم ذیالعجه به منطقهای به نام غدیر خم رسید؛ این مکان برکهای در نزدیکی جحفه بود که چهارراه تفکیک مسیر کاروانهای حجاج مدینه، مصر، شام و عراق محسوب میشد. این ویژگی جغرافیایی باعث میشد که آن نقطه، بهترین محل برای رساندن یک پیام همگانی به بخش بزرگی از جهان اسلام باشد.
پیامبر (ص) در این نقطه استراتژیک دستور توقف دادند و فرمودند تا کسانی که جلوتر رفتهاند بازگردند و منتظر بمانند تا عقبماندگان نیز به جمع آنها ملحق شوند. گرمای هوا در آن روز به قدری شدید بود که حاضران بخشی از ردای خود را زیر پا و بخش دیگر را روی سر خود قرار میدادند.
شرح واقعه ۱۸ ذیالحجه و فرازهای خطبه غدیر
به دستور رسول خدا (ص) از جهاز شتران منبری بلند ساختند تا تمام جمعیت حاضر که تعداد آنها در منابع مختلف بین ۷۰ هزار تا ۱۲۰ هزار نفر تخمین زده شده است، ایشان را مشاهده کنند و صدای اصوات به گوش همگان برسد.
پیامبر (ص) بر فراز منبر رفتند و خطبهای مفصل ایراد کردند که شامل حمد الهی، تبیین اصول توحید، نبوت و وظایف آینده امت اسلامی پس از رحلتشان بود. ایشان بارها از مردم بر طاعت خدا و رسول اقرار گرفتند.
در اوج خطبه، پیامبر (ص) دست حضرت علی (ع) را بلند کردند تا همگان او را ببینند و جمله تاریخی «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ» (هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست) را سه بار تکرار فرمودند و سپس برای یاوران او دعا و برای دشمنانش طلب خذلان کردند.
مستندات قرآنی و شأن نزول آیات در روز غدیر
بر اساس روایات معتبر شیعه و سنی، دو آیه بسیار کلیدی از سوره مبارکه مائده با وقایع روز هجدهم ذیالحجه ارتباط مستقیم و ناگسستنی دارد:
-
۱
آیه تبلیغ (آیه ۶۷ سوره مائده): پیش از ایراد خطبه و در همان محل غدیر خم نازل شد که به پیامبر (ص) فرمان میداد پیام مهمی را ابلاغ کند که در صورت عدم ابلاغ، رسالت خود را کامل نکرده است و خداوند او را از گزند خطرات حفظ میکند.
-
۲
آیه اکمال دین (آیه ۳ سوره مائده): پس از پایان خطبه و معرفی امیرالمؤمنین (ع) نازل شد که مژده داد امروز دین شما را کامل کردم، نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان آیین نهایی شما پسندیدم.
بررسی اسناد رخداد غدیر در کتب اهل سنت و شیعه
اصل واقعه غدیر خم و جمله کلیدی پیامبر (ص) از نظر سندی دارای تواتر قطعی است و بر اساس پژوهشهای جامع تاریخی، توسط بیش از ۱۱۰ نفر از صحابه رسول خدا و ۸۴ نفر از تابعین بدون واسطه روایت شده است.
علمای برجسته اهل سنت مانند احمد بن حنبل در مسند، ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق و حاکم نیشابوری در مستدرک این واقعه و حتی تهنیت و تبریک گفتن صحابه از جمله عمر بن خطاب به حضرت علی (ع) را ثبت کردهاند که نشان از اعتبار غیرقابل انکار این روز دارد.
اعمال و آداب توصیه شده در روز هجدهم ذیالحجه
این روز در فرهنگ اسلامی به «عید الله الاکبر» معروف است و برای تکریم آن، آداب عبادی و اجتماعی فراوانی در روایات ائمه اطهار (ع) ذکر شده است:
روزه گرفتن در روز ۱۸ ذیالحجه که در روایات پاداش عظیمی برای آن ذکر شده و معادل کفاره شصت سال گناه بیان شده است.
انجام غسل عید در ابتدای روز، پوشیدن لباسهای نو و پاکیزه، استعمال بوی خوش و آشکار کردن شادی و سرور در خانواده.
برگزاری سنتهای اجتماعی پسندیده مانند اطعام مؤمنان، دادن انفاق و صدقه، صله رحم و خواندن عقد اخوت میان برادران دینی.
جمعبندی تاریخی
جواب پیشنهادی: به طور خلاصه، روز هجدهم ذیالحجه سال دهم هجری، روزی است که رسالت پیامبر اسلام با معرفی حضرت علی (ع) به عنوان جانشین به مرتبه اکمال رسید و این رویداد با تواتر قطعی در منابع تمام مذاهب اسلامی به ثبت رسیده است.
پرسشهای متداول کاربران
اولین بار جانشینی حضرت علی (ع) در چه زمانی مطرح شد؟
اولین اعلان رسمی اما در جمع خصوصی خویشاوندان، در اوایل بعثت (سال سوم) در ماجرای دعوت ذوالعشیره (حدیث یومالدار) رخ داد؛ اما غدیر خم عمومیترین و رسمیترین اعلان در پایان عمر پیامبر (ص) بود.
مراسم بیعت در روز غدیر خم چقدر طول کشید؟
پس از اتمام خطبه پیامبر (ص)، مراسم بیعت رسمی و همگانی مردان و زنان با حضرت علی (ع) در خیمه مخصوص آغاز شد و نزدیک به سه روز به طول انجامید.
زیارت غدیریه امام هادی (ع) چیست و چه ارتباطی با این روز دارد؟
این زیارت مأثور، تبیین جامع و فشردهای از فضائل امیرالمؤمنین (ع) بر اساس آیات قرآن است که امام هادی (ع) در سفر اجباری خود به سامرا، در روز ۱۸ ذیالحجه آن را در حرم نجف قرائت کردند.
نظرات