امام خمینی پس از ۱۴ سال و ۳ ماه (از ۱۳ آبان ۱۳۴۳ تا ۱۲ بهمن ۱۳۵۷) دوری از وطن به ایران بازگشتند که این مدت در منابع عمومی و کتب درسی به صورت رند شده ۱۵ سال ذکر میشود.
بازگشت بنیانگذار انقلاب اسلامی به ایران یکی از بزرگترین و سرنوشتسازترین رویدادهای تاریخ معاصر کشور است. این مهاجرتهای اجباری که به مدت بیش از چهارده سال به طول انجامید، فرآیندی پیچیده از تغییر پایتختهای سیاسی و مبارزاتی را شامل میشد. بررسی دقیق این بازه زمانی و ایستگاههای مختلف آن، تفاوتهای آماری موجود در منابع تاریخی را به روشنی آشکار میسازد.
مدت زمان دقیق دوری از وطن و علت تفاوت آمارها
سلسله تبعیدهای امام خمینی از روز ۱۳ آبان سال ۱۳۴۳ با دستگیری ناگهانی ایشان در شهر قم آغاز شد. این دوران هجران و دوری از مرزهای کشور تا ورود تاریخی ایشان به فرودگاه مهرآباد تهران در روز ۱۲ بهمن سال ۱۳۵۷ ادامه یافت. محاسبات دقیق تقویمی نشان میدهد که این مدت زمان به طور کامل برابر با ۱۴ سال و ۲ ماه و ۹ روز بوده است.
با این حال، در ادبیات رسانهای، بیانات عمومی و به ویژه در کتابهای درسی مدارس ایران، همواره از عبارت «۱۵ سال دوری از وطن» یا «۱۵ سال تبعید» استفاده میشود. دلیل این نامگذاری، احتساب سال آغازین نهضت اسلامی یعنی سال ۱۳۴۲ به عنوان مبدأ یا گرد کردن ریاضی ماههای پایانی تبعید است تا انتقال پیام تاریخی به مخاطب عام با سهولت بیشتری انجام گیرد. از این رو، هر دو عدد در بستارهای مخصوص به خود صحیح و قابل استناد هستند.
نکته مهم: مبدأ دقیق قطع ارتباط فیزیکی رهبر انقلاب با بدنه جامعه ایران، پرواز اجباری سحرگاه ۱۳ آبان ۱۳۴۳ به سمت آنکارا است و بازه زمانی تا بهمن ۱۳۵۷، دقیقاً شامل سه دوره اقامت در کشورهای ترکیه، عراق و فرانسه میشود.
علل و ریشههای آغاز زنجیره تبعیدها در دهه ۱۳۴۰
نقطه اصطکاک جدی و علنی مرجعیت با حکومت پهلوی از سال ۱۳۴۱ و با ماجرای لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی کلید خورد. متعاقب آن، وقوع قیام تاریخی ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ پایههای این تقابل را مستحکمتر کرد، اما علت مستقیم و جرقه اصلی اخراج قانونی ایشان از مرزهای ایران، مخالفت صریح با تصویب یک لایحه بینالمللی خاص بود.
در مهرماه سال ۱۳۴۳، مجلس شورای ملی لایحه مصونیت قضایی مستشاران نظامی ایالات متحده آمریکا معروف به کاپیتولاسیون را به تصویب رساند. این اقدام با واکنش فوقالعاده تند و افشاگری بیسابقه امام در ۴ آبان همان سال مواجه شد. ایشان در سخنرانی خود، این لایحه را سند بردگی ملت ایران و تسلیم استقلال کشور نامیدند. دستگاه امنیتی رژیم شاه که وجود ایشان در حوزه علمیه قم را مانع اصلی اجرای سیاستهای خود میدید، دستور بازداشت فوری و اخراج ایشان از کشور را صادر کرد.
ایستگاههای سهگانه در مسیر تبعید ۱۴ ساله
رهبر انقلاب در طول دوران دوری از کشور، سه جغرافیا و فضای کاملاً متفاوت را تجربه کردند که هرکدام تاثیر خاصی بر روند تکامل مبارزات مردمی داشت:
ترکیه (آنکارا و بورسا): اقامت اجباری ۱۱ ماهه تحت نظارت شدید ساواک و سازمان امنیت ترکیه (میت) که با ممنوعیت شدید پوشش روحانیت و قطع کامل ارتباط با داخل همراه بود. تدوین کتاب فقهی تحریرالوسیله در این دوران انزوا رقم خورد.
عراق (حوزه علمیه نجف): دوران طولانی اقامت ۱۳ ساله از مهر ۱۳۴۴ تا مهر ۱۳۵۷. رژیم پهلوی گمان میکرد ایشان در میان مراجع بزرگ نجف منزوی خواهد شد، اما این جغرافیا به کرسی تبیین تئوری ولایت فقیه و کادرسازی طلاب جوان تبدیل شد.
فرانسه (دهکده نوفللوشاتو): هجرت اضطراری ۴ ماهه در سال ۱۳۵۷ پس از اعمال محدودیت توسط حکومت بعث عراق. این دهکده به سرعت به پایتخت رسانهای انقلاب تبدیل شد و پیامها را از طریق مطبوعات آزاد جهان به ایران رساند.
وقایع سرنوشتساز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ و ورود به کشور
با وجود کارشکنیهای مکرر دولت شاپور بختیار و اقدام به بستن چندروزه فرودگاههای کشور، تحصن گسترده علما و روحانیون در مسجد دانشگاه تهران، دولت وقت را مجبور به عقبنشینی و بازگشایی مرزهای هوایی کرد. در نهایت پرواز اختصاصی هواپیمایی ایرفرانس به سمت ایران حرکت کرد.
در ساعت ۹:۲۷ صبح روز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، پرواز انقلاب در فرودگاه مهرآباد تهران به زمین نشست. با ورود امام به سالن فرودگاه، سرود معروف «خمینی ای امام» برای نخستین بار توسط گروه کر دانشآموزی اجرا شد. جمعیت استقبالکننده در مسیر فرودگاه تا بهشتزهرا به قدری متراکم بود که طولانیترین و پرشکوهترین استقبال تاریخ معاصر ایران را رقم زد؛ اقیانوس انسانی عظیمی که رسانههای بینالمللی آمار آن را بین ۴ تا ۶ میلیون نفر تخمین زدند.
سخنرانی تاریخی بهشتزهرا و اعلام مرحله گذار
امام خمینی پس از ورود به پایتخت، به دلیل تراکم فوقالعاده جمعیت با بالگرد مستقیماً به سمت بهشتزهرا حرکت کردند تا در میان مزار شهدای انقلاب حاضر شوند. ایشان در قطعه ۱۷، یکی از تندترین، صریحترین و تعیینکنندهترین سخنرانیهای دوران مبارزاتی خود را ایراد فرمودند.
ایشان با نامشروع قلمداد کردن سلطنت پهلوی، مجلسین و دولت بختیار، بر حق طبیعی و قانونی ملت در تعیین سرنوشت خود پای فشردند. بیان جمله تاریخی «من دولت تعیین میکنم، من تو دهن این دولت میزنم» در واقع پایانی بر فاز مذاکرات یا سازشهای سیاسی بود. این رویداد فضا را وارد یک شمارش معکوس ده روزه کرد که در نهایت در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به سقوط کامل نظام شاهنشاهی منتهی شد.
جمعبندی تاریخی
خلاصه تحولات: دوران دوری رهبر انقلاب از ایران هرچند با هدف منزویسازی ایشان توسط رژیم پهلوی طراحی شده بود، اما با پیمودن ایستگاههای ترکیه، عراق و فرانسه عملاً به یک فرآیند بینالمللی برای صدور پیام مظلومیت نظام هدایت شد و پس از ۱۴ سال و اندی، به بازگشت پیروزمندانه در ۱۲ بهمن ختم گردید.
پرسشهای متداول و نکات تکمیلی
چه کسانی در پرواز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ همراه امام خمینی بودند؟
در این پرواز تاریخی حدود ۳۰ نفر از همراهان نزدیک و اعضای هسته اولیه شورای انقلاب از جمله حاج احمد خمینی، مرتضی مطهری، حسن لاهوتی، ابوالحسن بنیصدر و صادق قطبزاده به همراه جمع کثیری از خبرنگاران و رسانههای بینالمللی حضور داشتند.
چرا پخش زنده مراسم ورود امام از تلویزیون ملی قطع شد؟
تلویزیون ملی ایران شروع به پخش زنده مراسم فرودگاه کرد، اما پس از چند دقیقه با ورود ناگهانی سرود شاهنشاهی یا دخالت نظامیان گارد در استودیوی پخش جامجم، برنامه قطع شد که این امر خشم شدید افکار عمومی و شکستن تلویزیونها در برخی نقاط را در پی داشت.
امام خمینی پس از اتمام مراسم در بهشتزهرا شب اول را در کجا سپری کردند؟
ایشان به دلیل ازدحام غیرقابل کنترل جمعیت، با هلیکوپتر از محوطه بهشتزهرا خارج شده و پس از توقفی کوتاه و استراحت در بیمارستان هزارتختخوابی (امام خمینی فعلی)، به مدرسه رفاه واقع در خیابان ایران (عینالدوله سابق) منتقل شدند و مقر اصلی خود را در آنجا بنا نهادند.
نظرات