نام سینمایی که در آبادان قبل انقلاب به اتش کشیدند

حادثه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان یکی از فجیع‌ترین و جنجال‌برانگیزترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است. این واقعه در بحبوحه روزهای پرالتهاب اواخر سال ۱۳۵۷ رخ داد و به عنوان یک کاتالیزور بسیار قوی، روند سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی ایران را سرعت بخشید. ابعاد گسترده این تراژدی انسانی، افکار عمومی جامعه را به شدت جریحه‌دار کرد و تا سال‌ها پس از آن نیز بحث‌ها و تحلیل‌های متعددی درباره عاملان واقعی آن در جریان بود.

کالبدشکافی فاجعه؛ در شب ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ در سینما رکس چه گذشت؟

در ساعت ۲۱:۴۵ شب شنبه ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ خورشیدی، در حالی که صدها نفر از شهروندان آبادانی در سالن سینما رکس مشغول تماشای فیلم معترض و پرمخاطب «گوزن‌ها» ساخته مسعود کیمیایی بودند، ساختمان سینما به طور ناگهانی زبانه کشید. جزئیات این شب هولناک نشان‌دهنده یک برنامه پیش‌طراحی‌شده برای به دام انداختن تماشاگران بود:

• عاملان آتش‌سوزی با پاشیدن مواد سریع‌الاشتعال مانند مخلوط بنزین و تینر در ورودی‌های سالن، مسیرهای خروج را به سرعت مسدود و ایمنی سازه را مختل کردند.
• بسته بودن یا قفل شدن درهای خروجی سینما از بیرون، موقعیت سالن در طبقه بالای یک پاساژ و نبود پله‌های اضطراری استاندارد باعث شد تماشاگران در میان دود و شعله‌های مهیب محاصره شوند.
• کوتاهی مفرط مأموران شهربانی محلی، تأخیر زیاد خودروهای آتش‌نشانی شهرداری و پالایشگاه، و خالی بودن مخازن آب شیرهای آتش‌نشانی شهری، ابعاد این تراژدی انسانی را به شدت گسترش داد.

چالش آمار؛ تعداد دقیق کشته‌شدگان سینما رکس چقدر است؟

درباره تعداد دقیق قربانیان این فاجعه همواره اختلافات آماری عمیقی وجود داشته است. به دلیل شدت سوختگی‌ها و از بین رفتن مدارک بلیت‌فروشی، تعیین رقم قطعی دشوار بود؛ اما منابع مختلف گزارش‌های متعددی ارائه داده‌اند:

صندلی اتهام؛ علت و مقصران اصلی آتش‌سوزی چه کسانی بودند؟

در روزهای نخست فاجعه، جنگ روانی شدیدی میان حکومت پهلوی و انقلابیون شکل گرفت. رژیم پهلوی حادثه را به خرابکاران مذهبی و افراطیون نسبت داد و در مقابل، انقلابیون ساواک را عامل اصلی جنایت برای بدنام کردن نهضت مردم دانستند. پس از وقوع انقلاب اسلامی، جهت روشن شدن حقایق و پاسخ به تحصن‌های مکرر خانواده‌های داغ‌دیده، دادگاهی علنی برگزار شد:

در سال ۱۳۵۹، دادگاهی علنی و جنجالی به قضاوت سید علی موسوی تبریزی برگزار شد. متهم ردیف اول شخصی به نام حسین تکبعلی‌زاده بود. او در دادگاه اعتراف کرد که با انگیزه ضدشاه و تحت تاثیر جو مذهبی و انقلابی آن دوران، همراه با سه همدست خود به نام‌های فرج بذرکار، یدالله محمدپور و فلاح اقدام به پاشیدن مواد آتش‌زا در سینما کرده است.

سه همدست تکبعلی‌زاده در همان شب حادثه درون سالن سینما گرفتار شدند و سوختند؛ اما تکبعلی‌زاده که جان سالم به در برده بود، پس از تحقیقات گسترده بازداشت شد. دادگاه پس از اتمام جلسات، او را به همراه چند تن از افسران بی‌کفایت شهربانی آبادان و مسئولان دفاع غیرنظامی وقت که در امدادرسانی کوتاهی کرده بودند، به اعدام محکوم کرد.

پیامدهای سیاسی؛ نقش فاجعه رکس در شتاب‌بخشی به انقلاب ۱۳۵۷

فاجعه رکس آبادان فراتر از یک حادثه شهری، به یک زمین‌لرزه سیاسی در ارکان حکومت وقت تبدیل شد و سیر حوادث را دگرگون کرد:

• پیام قاطع امام خمینی از نجف که این واقعه را «شاهکار بزرگ شاه» برای بدنام کردن مبارزات توصیف کرد، فوراً به گفتمان مسلط جامعه تبدیل شد و مشروعیت حکومت پهلوی را به طور کامل مخدوش کرد.
• تشییع جنازه قربانیان در آبادان با حضور بیش از ۱۰ هزار نفر، به یک قیام سراسری تبدیل شد و خوزستان و کارگران صنعت نفت را که تا پیش از آن کمتر درگیر بودند، به طور جدی وارد میدان کرد.
• این بحران عمیق سیاسی بلافاصله به سقوط زودهنگام کابینه جمشید آموزگار منجر شد و شاه را مجبور کرد دولت «آشتی ملی» جعفر شریف‌امامی را روی کار بیاورد.
• وقوع این فاجعه در قلب منطقه نفتی ایران، انگیزه لازم را برای اعتصابات فلج‌کننده کارکنان شرکت نفت در ماه‌های بعد فراهم ساخت که شریان اقتصادی رژیم را قطع کرد.