دشمنان اسلام (مشرکان قریش) پیامبر اکرم (ص) و یارانشان را به مدت ۳ سال در محاصره سخت اقتصادی و اجتماعی قرار دادند.
محاصره شعب ابیطالب یکی از دردناکترین و در عین حال حماسیترین برهههای تاریخ صدر اسلام است. مشرکان مکه وقتی تمام راهها را برای متوقف کردن دعوت الهی پیامبر (ص) بسته دیدند، دست به یک تحریم همهجانبه زدند تا مسلمانان را در تنگنای مطلق قرار دهند. این محاصره سه سال به طول انجامید و فداکاریهای بینظیری در جریان آن رقم خورد.
تاریخچه و علل شکلگیری محاصره شعب ابیطالب
پایداری پیامبر اسلام (ص) بر دعوت خود و رشد روزافزون تعداد مسلمانان در مکه، سران قریش را به شدت نگران کرده بود. تحرکات قبلی مشرکان برای مهار این جریان با شکست مواجه شده بود:
- شکست مکرر راهبردهای قبلی مشرکان مانند شکنجه پیروان نوکیش و بینتیجه ماندن سفر فرستادگان قریش به حبشه برای بازگرداندن مهاجران، آنها را به بنبست رساند.
- اسلام آوردن چهرههای با نفوذی همچون حضرت حمزه (ع) جبهه مسلمانان را تقویت کرد.
- حمایت بیدریغ قبیله بنیهاشم به رهبری حضرت ابوطالب (ع) از پیامبر، مشرکان را به سمت یک جنگ تمامعیار اقتصادی و اجتماعی سوق داد.
مفاد عهدنامه ظالمانه قریش در دارالندوه
سران قبایل مشرک برای رسمی کردن این تحریم، در مجمع خود یعنی دارالندوه گرد هم آمدند و عهدنامهای سختگیرانه به خط منصور بن عکرمه تنظیم کردند و آن را درون کعبه آویختند. مهمترین مفاد این پیمان شامل موارد زیر بود:
بندهای اصلی پیماننامه تحریم
ممنوعیت مالی: هرگونه خرید و فروش، داد و ستد تجاری و معامله مالی با خاندان بنیهاشم و مسلمانان به طور مطلق ممنوع اعلام شد.
ارتباطات اجتماعی: تحریم کامل اجتماعی شامل ممنوعیت هرگونه معاشرت، همنشینی و همسخنی با محاصرهشدگان بود.
منع ازدواج: هیچکس حق نداشت به مسلمانان دختری بدهد یا از آنها دختری را به همسری برگزیند.
اوضاع اقتصادی و شرایط معیشتی مسلمانان در دوران تحریم
شعب ابیطالب درهای کمعرض و کوهستانی در نزدیکی مکه بود که به دلیل ساختار جغرافیایی، امکان دفاع داشت اما کاملاً راه ورود اقلام به آن بسته شده بود. شرایط زیستمحیطی در این سه سال بسیار طاقتفرسا گزارش شده است:
شدت قحطی و گرسنگی در این سه سال به قدری بالا گرفت که مسلمانان گاه روزها را تنها با یک دانه خرما سپری میکردند و مجبور به خوردن برگ درختان میشدند. صدای گریه کودکان گرسنه از بیرون دره به گوش میرسید، اما دل سنگ مشرکان به رحم نمیآمد.
مشرکان مکه حتی در صورت ورود کاروانهای تجاری جدید به مکه، به دستور ابوجهل کالاها را با چندین برابر قیمت میخریدند تا دسترسی مسلمانان به غذا و مایحتاج اولیه غیرممکن شود. تنها فرجه تنفسی محاصرهشدگان، چهار ماه حرام (مانند رجب و ذیالحجه) بود که به دلیل امنیت عمومی شبهجزیره، میتوانستند برای تهیه حداقل مایحتاج از شعب خارج شوند.
نکته مهم: در تمام این سه سال، پایداری بی نظیر مسلمانان و ایمان راسخ آنها باعث شد که حتی یک نفر از آنها از دین خود دست نکشد و این نقشه قریش برای ایجاد تفرقه شکست خورد.
مدیریت بحران و فداکاریهای ارکان اصلی مقاومت
بقا و حفظ جان مسلمانان در این شرایط هولناک، مدیون تدابیر هوشمندانه و ایثارگریهای بزرگان اسلام بود:
- حضرت خدیجه (س): در این دوره سه ساله تمام ثروت کلان و داراییهای خود را مخفیانه صرف خرید آذوقه از طریق رابطها با قیمتهای گزاف کرد تا جان مسلمانان حفظ شود.
- حضرت ابوطالب (ع): علاوه بر پناه دادن قبیله در ملک شخصی خود، شبها برای خنثی کردن نقشههای ترور، مکرر بستر خواب پیامبر (ص) را تغییر میداد و فرزندش علی (ع) را در جای ایشان میخواباند.
- همبستگی قبیلهای: بنیهاشم غیرمسلمان نیز به دلیل وفاداری به ساختار قبیلهای و احترام به ابوطالب، همراه با مسلمانان وارد شعب شدند و این رنج بزرگ را تحمل کردند.
چگونگی پایان معجزهآسای محاصره و شکست پیمان
در سال دهم بعثت، پایداری مسلمانان به بار نشست و پایان تحریم به شکلی معجزهآسا رقم خورد. پیامبر اکرم (ص) از طریق وحی الهی به عموی خود ابوطالب خبر داد که موریانهها عهدنامه آویزان در کعبه را خوردهاند و تنها نام خدا (باسمک اللهم) باقی مانده است.
با اعلام این موضوع از سوی ابوطالب به سران قریش، آنها صندوقچه عهدنامه را باز کردند و با دیدن صحت ادعای پیامبر، دچار شگفتی و تزلزل شدید شدند. همزمان، بیداری وجدان و مخالفت علنی تنی چند از سران قریش (مانند هشام بن عمرو و زهیر بن ابیامیه) با این تحریم ظالمانه، اتحاد دشمن را در هم شکست و مسلمانان پیروزمندانه و سرافراز از شعب خارج شدند.
جمعبندی تاریخی
خلاصه واقعه: محاصره اقتصادی و اجتماعی مسلمانان در شعب ابیطالب، ۳ سال به طول انجامید. این دوره از سال هفتم بعثت آغاز شد و در سال دهم با معجزه خورده شدن پیماننامه توسط موریانهها و پایداری پیامبر و یارانش به پایان رسید.
پرسشهای متداول
محاصره شعب ابیطالب در چه سالهایی از بعثت رخ داد؟
این تحریم همه جانبه از اول محرم سال هفتم بعثت آغاز شد و تا اواسط سال دهم بعثت به طول انجامید.
پیامدهای جسمانی و بهداشتی این محاصره بر بزرگان اسلام چه بود؟
سختیهای شدید تغذیهای و فرسودگی جسمی این دوره سه ساله به قدری آسیبزا بود که تنها چند ماه پس از شکستن محاصره، دو حامی بزرگ پیامبر یعنی حضرت خدیجه (س) و حضرت ابوطالب (ع) وفات یافتند که آن سال «عامالحزن» نامیده شد.
چه کسانی از بیرون مکه به طور مخفیانه به محاصرهشدگان کمک میکردند؟
افرادی دلسوز و خویشاوند مانند حکیم بن حزام (برادرزاده حضرت خدیجه) بارها در دل شب شتران خود را بار گندم و خرما کرده و مخفیانه به سمت ورودی شعب روانه میکردند تا به بقای مسلمانان کمک کنند.
نظرات