حجی که پیامبر حضرت علی را به جانشینی انتخاب کرد

این رویداد تاریخی که در آخرین سال از حیات شریف رسول اکرم (ص) رخ داد، یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین فرازهای تاریخ صدر اسلام است. در این سفر، پیامبر علاوه بر تبیین عملی مناسک حج، خطوط کلی آینده امت اسلامی و مسئله رهبری پس از خود را به روشنی ترسیم فرمودند.

بستر تاریخی سال دهم هجری و نام‌های این حج سرنوشت‌ساز

در سال دهم هجری قمری، پس از تثبیت پایه‌های اسلام در شبه‌جزیره عربستان و برچیده شدن بت‌پرستی، پیامبر اسلام (ص) عازم اولین و آخرین حج خود پس از هجرت شدند. این سفر به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فردش، در متون تاریخی با نام‌های متعددی شناخته می‌شود که هر یک به زاویه‌ای از این رویداد بزرگ اشاره دارد.

مشهورترین نام این سفر «حجةالوداع» یا حج خداحافظی است؛ چرا که رسول خدا (ص) در جریان مناسک آن، با لحنی حزن‌انگیز به مسلمانان اعلام کردند که احتمالاً این آخرین سالی است که در میان آن‌ها حضور دارند و جان به جان‌آفرین تسلیم خواهند کرد.

نام دیگر این رویداد «حجةالبلاغ» (حج ابلاغ) است؛ این نام‌گذاری به دلیل نزول آیه صریح تبلیغ در مسیر بازگشت است که پیامبر را مکلف به ابلاغ یک پیام حیاتی کرد. همچنین به دلیل آموزش کامل و رسمی مناسک حج به مسلمانان و پاک‌سازی کامل این آیین از خرافات جاهلی، به آن «حجةالاسلام» نیز می‌گویند.

کرونولوژی و تقویم وقایع؛ از مدینه تا بیابان غدیر

برای درک بهتر عظمت این گردهمایی بزرگ، مرور گام‌به‌گام زمان‌بندی و مسیر حرکت کاروان نبوی بسیار راه‌گشا است:

جغرافیای غدیر خم؛ انتخابی راهبردی برای ابلاغ پیام ولایت

منطقه غدیر خم یک بیابان سوزان نبود که به تصادف انتخاب شده باشد؛ این محل در حقیقت نقطه انشعاب راه‌های اصلی کاروان‌های حج بود. در این مکان، مسیر مسافران مدینه، مصر، شام، عراق و یمن از یکدیگر جدا می‌شد.

انتخاب این نقطه جغرافیایی دقیقاً به این دلیل بود که پیام جانشینی پیش از پراکنده شدن حجاج، به گوش تمامی ساکنان بلاد اسلامی برسد. پیامبر (ص) دستور دادند کسانی که جلوتر رفته‌اند بازگردند و منتظر ماندند تا عقب‌ماندگان کاروان نیز به جمع بپیوندند.

فرازهای کلیدی خطبه غدیر و اعلام جانشینی حضرت علی (ع)

در گرمای شدید بیابان، منبری از جهاز (زین) شتران ساخته شد تا پیامبر (ص) بر فراز آن قرار گیرند و همگان بتوانند ایشان و حضرت علی (ع) را مشاهده کنند. رسول خدا (ص) خطبه‌ای جامع ایراد فرمودند که در آن ابتدا به توحید، نبوت و نزدیکی زمان وفات خود اشاره کردند.

در اوج خطبه، پیامبر دست حضرت علی (ع) را بلند کردند؛ به‌طوری‌که سپیدی زیر بغل هر دو آشکار شد. در این لحظه جمله سرنوشت‌ساز «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلیٌّ مَولاه» (هر کس من مولای اویم، این علی مولای اوست) در فضای بیابان طنین‌انداز شد.

پس از پایان خطبه، پیامبر دستور دادند خیمه‌ای برپا شود تا مسلمانان فرد به فرد با حضرت علی (ع) بیعت کنند. شخصیت‌های برجسته صحابه از جمله عمر بن خطاب و ابوبکر جزو نخستین کسانی بودند که با عبارت «بَخٍّ بَخٍّ لَکَ یا اَبَاالْحَسَنِ» این انتصاب را به ایشان تبریک گفتند.

اسناد قرآنی رویداد؛ تجلی ولایت در آیات مائده

واقعه انتخاب جانشین در حجةالوداع، با دو آیه کلیدی از سوره مبارکه مائده پیوندی ناگسستنی دارد:

۱. آیه تبلیغ (آیه ۶۷ سوره مائده)

این آیه پیش از خطبه غدیر نازل شد و با لحنی قاطع به پیامبر هشدار داد که اگر این پیام را ابلاغ نکند، کل رسالت خود را ناتمام گذاشته است: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ...».

۲. آیه اکمال (آیه ۳ سوره مائده)

این آیه بلافاصله پس از خطبه غدیر و معرفی حضرت علی (ع) نازل شد. در این آیه، خداوند متعال اعلام فرمود که امروز دین شما را کامل کردم، نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین نهایی برای شما پسندیدم: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا».

اسناد تاریخی و تواتر حدیث غدیر در منابع فریقین

واقعه غدیر خم و معرفی جانشین در پایان حجةالوداع، از مسلمات قطعیت‌یافته تاریخ اسلام است. این رویداد از نظر علم حدیث «متواتر» به شمار می‌رود؛ یعنی تعداد راویان آن در هر طبقه به قدری زیاد است که احتمال توافق بر کذب را محال می‌سازد.

علاوه بر منابع کلامی و روایی تشیع (همانند الکافی کلینی و بحارالانوار)، این خطبه و واقعه در ده‌ها کتاب معتبر از دانشمندان اهل سنت نیز با اسناد صحیح ثبت شده است. مسند احمد بن حنبل، سنن ترمذی، المستدرک حاکم نیشابوری و تاریخ طبری نمونه‌هایی از این اسناد کهن هستند.

بزرگ‌ترین پژوهش سندی در این زمینه توسط علامه امینی در دایرةالمعارف ۱۱ جلدی «الغدیر» انجام شده است. او با تکیه محض بر منابع تاریخی اهل سنت، نام ۱۱۰ تن از صحابه و ۸۴ نفر از تابعین را که این حدیث را مستقیم نقل کرده‌اند، گردآوری کرده است.