اولین مسجدی که پیامبر اسلام (ص) در مسیر هجرت از مکه به مدینه ساختند، «مسجد قُبا» نام دارد که در دهکدهای به همین نام در نزدیکی مدینه بنا شد.
در کتاب هدیههای آسمان کلاس چهارم ابتدایی، یکی از درسهای مهم به داستان هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه اختصاص دارد. دانشآموزان در این مقطع یاد میگیرند که تشکیل حکومت اسلامی و ایجاد پایگاههای عبادی با یک قدم بزرگ تاریخی یعنی ساخت اولین مسجد آغاز شد. این مسجد که سنگ بنای آن با دستان مبارک خود پیامبر گذاشته شد، نقشی کلیدی در اتحاد مسلمانان ایفا کرد.
داستان هجرت و علت ساخت مسجد قبا
پیامبر اکرم (ص) به دلیل آزار، اذیت و نقشههای شوم مشرکان مکه، از طرف خداوند مأمور شدند تا به شهر یثرب (که بعدها به افتخار ایشان مدینه نامیده شد) هجرت کنند. این سفر سرآغاز تقویم هجری قمری و تحولی بزرگ برای اسلام بود.
- ایشان قبل از ورود کامل به داخل شهر مدینه، در دهکدهای خوش آبوهوا در چند کیلومتری جنوب این شهر به نام «قُبا» توقف کردند.
- علت اصلی این توقف چند روزه، انتظار برای رسیدن حضرت علی (ع) و بانوانی از خاندان پیامبر بود که با پای پیاده و در شرایطی سخت از مکه به سمت آنها حرکت کرده بودند.
- پیامبر (ص) در مدت اقامت خود در این دهکده که مهمان بزرگان آنجا بودند، تصمیم گرفتند اولین پایگاه رسمی، سیاسی و عبادی مسلمانان را پایهگذاری کنند تا محلی برای تجمع و همدلی باشد.
مشارکت پیامبر و مسلمانان در ساخت مسجد
زمین این مسجد مبارک متعلق به شخصی به نام «کلثوم بن هدم» بود و پیامبر اکرم (ص) پس از انتخاب آن، شخصاً خط قبله آن را با راهنمایی الهی تعیین کردند. ساخت این بنا جلوهای زیبا از کار گروهی و برابری در اسلام بود.
یکی از زیباترین نکات در ساخت مسجد قبا، مشارکت مستقیم خود پیامبر اسلام (ص) بود؛ ایشان هرگز مانند یک فرمانروا یا ناظر کنار نایستادند، بلکه مانند یک کارگر ساده، پا به پای دیگر مسلمانان، مهاجرین و انصار سنگ و خشتهای سنگین را جابجا میکردند. به پیشنهاد عمار یاسر و با همکاری صمیمانه همگان، دیوارهای این مسجد از سنگهای آتشفشانی سیاه و خشت ساخته شد و سقفی بسیار ساده از شاخههای نخل خرما برای آن قرار دادند.
نکته مهم: مسجد قبا اولین جایی در تاریخ اسلام بود که مسلمانان به صورت رسمی و آشکار در آن نماز جماعت اقامه کردند و پایگاه اصلی تشکیل جامعه اسلامی شد.
اشتباه رایج: تفاوت مسجد قبا و مسجدالنبی
بسیاری از دانشآموزان پایه چهارم در امتحانات هدیههای آسمان، این دو مسجد بزرگ را با یکدیگر اشتباه میگیرند. برای درک بهتر این تفاوت به موارد زیر توجه کنید:
واقعیت تاریخی این است که مسجدالنبی (مسجد پیامبر) دومین مسجدی است که رسول خدا پس از ورود کامل به مرکز شهر مدینه و در محلی که شتر ایشان زانو زد، ساختند. بنابراین مسجد قبا که در حاشیه جنوبی مدینه قرار دارد، چند روز زودتر از مسجدالنبی پیریزی و بنا شده است.
فضیلتها و اهمیت مسجد قبا در قرآن و احادیث
این مکان از نظر معنوی چنان ارزش بالایی دارد که در آیات قرآن کریم و سخنان پیامبر به نیکی از آن یاد شده است:
- بر اساس نظر بیشتر مفسران بزرگ، آیه ۱۰۸ سوره توبه که میفرماید مسجدی که از روز اول بر پایه تقوا بنا شده شایستهتر است که در آن نماز بخوانی، در ستایش پاکی و ایمان سازندگان مسجد قبا نازل شده است. به همین دلیل در تاریخ به آن «مسجد التقوی» نیز میگفتند.
- پیامبر اسلام (ص) پس از سکونت دائمی در مدینه نیز اهمیت ویژهای به این مکان میدادند و معمولاً هفتهای یکبار (روزهای شنبه) پیاده یا سواره به آنجا میرفتند و در آنجا نماز میگزاردند.
- در احادیث معتبر آمده است که اگر کسی در خانه خود به خوبی وضو بگیرد و به قصد زیارت به مسجد قبا بیاید و در آنجا دو رکعت نماز بخواند، پاداش یک عمره مقبول را در نامه اعمالش خواهند نوشت.
جمعبندی درس برای دانشآموزان
خلاصه مطلب کلاس چهارم: اولین مسجدی که پیامبر ساخت «مسجد قبا» نام دارد. این مسجد در دهکده قبا در نزدیکی شهر مدینه ساخته شد. هدف از ساخت آن، ایجاد مکانی برای عبادت و همدلی مسلمانان در بدو ورود به مدینه بود و خود پیامبر نیز در ساخت آن همکاری کردند.
۱. پیامبر چند روز در قبا اقامت داشتند؟
در منابع معتبر تاریخی ذکر شده که پیامبر اکرم (ص) برای استراحت کاروان و الحاق حضرت علی (ع)، مدتی بین ۴ تا ۱۴ روز در دهکده قبا توقف کردند و در همین زمان کوتاه شالوده مسجد را ریختند.
۲. امروزه مسجد قبا در کجا قرار دارد و چه تغییری کرده است؟
این بنا در گذشته در یک دهکده مستقل در جنوب مدینه بود، اما امروزه با گسترش یافتن بزرگ شهر، کاملاً درون بافت شهری مدینه منوره قرار گرفته و به مسجدی بسیار بزرگ، زیبا و باشکوه با ۴ مناره بلند تبدیل شده است.
نظرات