خواجه نصیرالدین طوسی دانشمند، ریاضیدان، منجم و فیلسوف بزرگ ایرانی قرن هفتم هجری است که با علم و تدبیر خود، فرهنگ اسلام و ایران را از نابودی در هجوم مغولان حفظ کرد.
استاد البشر، خواجه نصیرالدین طوسی، یکی از کمنظیرترین چهرههای علمی تاریخ ایران است. او در دورانی که شمشیر مغول ریشه دانش و کتابخانهها را هدف گرفته بود، توانست با تکیه بر نبوغ ریاضی و بصیرت سیاسی خود، بزرگترین مرزهای علمی زمانه را پایهگذاری کند و چراغ معرفت را در این مرزوبوم روشن نگه دارد.
زندگینامه کوتاه خواجه نصیرالدین طوسی
محمد بن محمد بن حسن معروف به خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۱ جمادیالاول سال ۵۹۷ هجری قمری در شهر طوس خراسان دیده به جهان گشود. او نخستین آموزشهای خود را در فقه، حدیث و حکمت نزد پدر و داییاش آموخت و سپس برای تکمیل دانش خود به نیشابور، قطب علمی آن زمان، سفر کرد تا از محضر استادان بزرگی بهرهمند شود.
دوران حیات این حکیم گرانقدر همزمان با یکی از تاریکترین دورانهای تاریخ ایران یعنی هجوم ویرانگر مغولان و سقوط خلافت عباسی بود که زندگی او را نیز دستخوش تغییرات فراوانی کرد. خواجه نصیر پس از سالها تلاش علمی و تدبیر سیاسی در دربار ایلخانان، سرانجام در ۱۸ ذیالحجه سال ۶۷۲ هجری قمری در بغداد دار فانی را وداع گفت و بنا بر وصیتش در حرم کاظمین به خاک سپرده شد.
ادوار سهگانه زندگی و فعالیتهای سیاسی
زندگی پرفراز و نشیب این دانشمند بزرگ را میتوان به سه دوره اساسی تقسیم کرد که هر کدام شکلدهنده بخشی از شخصیت و دستاوردهای اوست:
دوران جوانی و تحصیل: این دوره شامل اقامت در طوس و هجرت به نیشابور برای تسلط بر فلسفه مشاء و آثار ابنسینا است.
حضور در قلعههای اسماعیلیه: به دلیل ناامنیهای ناشی از حمله چنگیزخان، خواجه نصیر به دعوت محتشم اسماعیلی به قهستان رفت و حدود ۲۶ سال در دژهای الموت و میموندژ سکونت داشت که برخی آن را پناهندگی و برخی شبهاسارت نامیدهاند.
عصر دربار ایلخانی: پس از سقوط اسماعیلیان توسط هولاکوخان، خواجه با اتخاذ راهبرد هوشمندانه مصلحتگرایی و تقیه به عنوان مشاور ارشد او درآمد تا رفتارهای وحشیانه مغولان را مهار کند.
تاسیس رصدخانه مراغه؛ شاهکار علمی تاریخ ایران
در سال ۶۵۷ هجری قمری، خواجه نصیرالدین طوسی با جلب حمایت و بودجه ایلخان مغول، ساخت رصدخانه عظیم مراغه را در پایتخت آن زمان آغاز کرد. این مرکز تنها برای رصد آسمان نبود، بلکه نخستین موسسه پژوهشی متمرکز جهان به شمار میرفت که دانشمندانی از چین، اندلس، شام و سراسر ایران را گرد هم آورد.
- مهمترین دستاورد عملی این مرکز، تدوین جداول نجومی به نام زیج ایلخانی بود که به مدت چند قرن مرجع اصلی منجمان در آسیا و اروپا قرار گرفت.
- ابداع نظریه ریاضی جفت طوسی در این دوران، با اصلاح نقصهای مدل بطلمیوس، بعدها به کوپرنیک در اثبات نظریه خورشیدمرکزی کمک شایانی کرد.
نکته مهم: رصدخانه مراغه به یک کتابخانه عظیم و آزمایشگاه ساخت ابزارهای نجومی نیز مجهز بود که در نوع خود تا آن زمان در جهان نظیر نداشت.
نقش تاریخی در حفظ کتابخانهها و نجات دانشمندان
خواجه نصیر با زیرکی علمی و استفاده از اعتقاد مغولان به طالعبینی، آنها را به ساخت مراکز علمی ترغب کرد و مانع غارت کامل اموال فرهنگی شد. او مأمورانی را به شهرهای ویرانشده مانند بغداد و موصل فرستاد تا نسخ خطی نفیس را جمعآوری کرده و کتابخانهای با بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب در مراغه تاسیس کند.
این سیاستمدار مدبر با نفوذ خود جان دانشمندان بزرگی همچون ابن ابیالحدید (شارح نهجالبلاغه) را از مرگ حتمی نجات داد و به آنها مقرری و امکانات تحقیق بخشید. او تهدید حضور مغولان را به فرصتی برای بازسازی علمی جهان اسلام تبدیل نمود.
آثار و دستاوردهای مکتوب علمی و فلسفی
تألیفات خواجه نصیرالدین طوسی گستره وسیعی از علوم زمانه را در بر میگیرد. مهمترین آثار او که هر یک منشا تحولات بزرگی در دانش بشری شدند، عبارتند از:
مشهورترین و رایجترین متن اخلاق فلسفی و تربیتی در فرهنگ ایرانی و اسلامی که در دوران حضور در قلاع اسماعیلیه نگاشته شد.
کتابی بنیادین در کلام شیعه که برای نخستین بار کلام را با منطق و فلسفه مشاء پیوند داد و دهها شرح بر آن نوشته شد.
دفاعیهای جانانه از فلسفه ابنسینا در برابر انتقادات فخر رازی که جریان فلسفه عقلی را از خطر زوال نجات داد.
اثری گرانبها در ریاضیات که برای اولین بار در تاریخ علم، مثلثات را به عنوان یک دانش مستقل از نجوم مطرح کرد.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: خواجه نصیرالدین طوسی مظهر هماهنگی میان علم، تدبیر و اخلاق بود. او با نبوغ علمی خود مرزهای ریاضی و نجوم را جابهجا کرد و با سیاست هوشمندانهاش، تمدن اسلامی را در یکی از سهمگینترین طوفانهای تاریخ (حمله مغول) زنده و پویا نگاه داشت.
پرسشهای متداول
به پاس خدمات بینظیر، ابداعات هندسی و نوآوریهای ریاضی این دانشمند بزرگ در رصدخانه مراغه، روز ۵ اسفند (سالروز تولد او) در تقویم رسمی ایران به عنوان روز مهندس نامگذاری شده است.
او پیرو مذهب تشیع دوازدهامامی (امامیه) بود. خواجه با نگارش کتاب تجریدالاعتقاد، ساختاری عقلی و فلسفی به کلام شیعه بخشید، به طوری که پس از او تمام علمای شیعه و سنی روش او را در بحثهای اعتقادی برگزیدند.
برخی منابع متعصب تاریخی او را محرک هولاکو برای نابودی خلافت عباسی میدانند؛ اما اسناد معتبر عینی نشان میدهند مغولان از پیش عزم نابودی بغداد را داشتند و حضور خواجه نصیر صرفاً باعث مهار وحشیگری آنها و نجات جان هزاران مسلمان و عالم شد.
نظرات