امام جعفر صادق (ع) در ۲۵ شوال سال ۱۴۸ هجری قمری در مدینه منوره، به دستور منصور دوانیقی خلیفه عباسی و توسط والی مدینه از طریق خوراندن انگور زهرآلود مسموم شدند و به شهادت رسیدند.
شهادت ششمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، یکی از سرفصلهای مهم و جریانساز در تاریخ سیاسی و مذهبی جهان اسلام است. رویدادی که به مظلومیت رئیس مذهب جعفری در بستر مسمومیت انجامید، حاصل سالها تقابل فکری، فرهنگی و سیاسی میان حاکمیت جائر عباسی و دانشگاه بزرگ علمی اهل بیت بود. در ادامه این نوشتار، ابعاد مختلف، انگیزهها و چگونگی وقوع این حادثه جانگداز را بر اساس مستندات متقن تاریخی بررسی میکنیم.
اوضاع سیاسی دوران امامت و ریشههای کینه عباسیان
دوران امامت ۳۴ ساله امام جعفر صادق (ع) مصادف با یکی از حساسترین برهههای تاریخ اسلام، یعنی دوره انتقال قدرت از بنیامیه به بنیعباس بود. این تزلزل ساختار سیاسی در ابتدا روزنه آزادی بینظیری ایجاد کرد تا ایشان دانشگاه بزرگ جعفری را با تربیت بیش از ۴۰۰۰ شاگرد در علوم مختلف پایهگذاری کنند. اما با استقرار کامل خلافت عباسی، خفقان شدیدی حاکم شد.
بنیعباس که با شعار مردمپسند «الرضا من آل محمد» و موجسواری بر محبت علویان به قدرت رسیده بودند، پس از روی کار آمدن منصور دوانیقی، رویه خود را کاملاً تغییر دادند. منصور نفوذ گسترده اجتماعی و مرجعیت علمی مکتب جعفری را بزرگترین تهدید برای مشروعیت حاکمیت غاصبانه خود مییافت.
منصور دوانیقی به شدت از تشکیلات پنهان وکالت، استقلال مالی شیعیان و نفوذ کاریزماتیک امام صادق (ع) در مناطقی چون خراسان و عراق هراس داشت. او برای کسر شأن فقهی امام، فقیهان درباری را به رویارویی علمی فرستاد اما پایگاه مردمی امام روز به روز گستردهتر شد و زمینه را برای حذف فیزیکی ایشان فراهم کرد.
نکته مهم: منصور عباسی بارها امام را از مدینه به عراق احضار کرد تا ابهت علمی و پایگاه اجتماعی ایشان را بشکند، اما هر بار با پاسخهای قاطع و کرامات امام معصوم مواجه شد و دست از پا درازتر حضرت را به مدینه بازگرداند.
روایات تاریخی پیرامون نحوه و جزئیات مسمومیت
بر اساس مستندات متقن و منابع روایی برجسته شیعه نظیر الارشاد شیخ مفید و جلاء العیون علامه مجلسی، امام صادق (ع) بارها (بیش از ۵ مرتبه) توسط منصور به کوفه، حیره و هاشمیه احضار شده و تحت نظارت شدید و تهدید به مرگ قرار گرفته بودند. منصور که در تقابلهای علنی ناتوان مانده بود، روش پنهانی را برگزید.
مشهورترین و مقبولترین روایت در میان سیره نویسان شیعه حاکی از آن است که منصور دوانیقی سرانجام در سال ۱۴۸ هجری قمری، سم مهلکی را برای کارگزار خود در مدینه ارسال کرد تا به صورت کاملاً مخفیانه به حضرت خورانده شود و حکومت از پیامدهای اجتماعی آن در امان بماند.
این زهر کشنده از طریق انگور مسموم به امام معصوم خورانده شد. امام صادق (ع) پس از چند روز تحمل رنج شدید ناشی از اثرات سم در بستر بیماری، در سن ۶۵ سالگی مظلومانه به شهادت رسیدند و جهان اسلام را در سوگی عمیق فرو بردند.
شناسه تاریخی رویداد: تاریخ دقیق شهادت بر اساس روایت مشهور ۲۵ شوال سال ۱۴۸ هجری قمری (برخی منابع ۱۴۶ هجری) است. مدت امامت ایشان ۳۴ سال و سن مبارکشان در هنگام شهادت ۶۵ سال بوده است.
اطلاعات کلیدی دوران حیات و شهادت شیخ الائمه
برای شناخت بهتر بستر وقوع این حادثه، مرور شناسنامه عبادی و تاریخی این دوره اهمیت بالایی دارد:
۳۴ سال (از سال ۱۱۴ هجری قمری تا سال ۱۴۸ هجری قمری) که همزمان با اواخر حکومت امویان و اوایل حکومت عباسیان بود.
منصور دوانیقی خلیفه دوم عباسی که به دلیل حسادت به جایگاه علمی امام و وحشت از قیام شیعیان دست به این اقدام زد.
کارگزار و والی مدینه (به نقلی محمد بن سلیمان) که ماموریت یافت زهر را از طریق میوه به آستان امام برساند.
وصیتهای هوشمندانه و تدابیر سیاسی امام در آستانه شهادت
شیخ کلینی در کتاب شریف اصول کافی نقل میکند که منصور عباسی توطئهای چیده بود تا به محض دریافت خبر شهادت امام، جانشین و امام بعدی شیعیان را شناسایی کرده و فوراً به قتل برساند تا بدین ترتیب ریشه امامت شیعه را برای همیشه قطع کند. اما تدبیر امام این نقشه را خنثی کرد.
امام صادق (ع) با آگاهی کامل از این نقشه شوم حاکمیت، در وصیتنامه رسمی خود پنج نفر را به عنوان وصی تعیین کردند:
خود خلیفه وقت (منصور دوانیقی)
محمد بن سلیمان (والی و فرماندار مدینه)
عبدالله افطح (فرزند بزرگتر حضرت)
امام موسی کاظم علیه السلام (امام برحق شیعه)
حمیده خاتون (همسر بزرگوار امام صادق)
این تدبیر سرنوشتساز و هوشمندانه مایه حیرت و ناکامی منصور شد؛ چرا که او طبق قانون خود نمیتوانست فرمان قتل خودش یا والی مدینه را صادر کند و از طرفی به دلیل تعدد اوصیاء، خلیفه در شناسایی امام بعدی سردرگم ماند. بدین ترتیب، جان امام موسی کاظم (ع) در آن فضای خفقان و تقیه شدید کاملاً حفظ گردید.
تشییع، خاکسپاری و بازتاب شهادت در مدینه
پس از شهادت مظلومانه شیخالائمه، شهر مدینه یکپارچه غرق در ماتم و عزا شد. شیعیان، ارادتمندان و شاگردان سوگوار از سراسر حجاز به مدینه آمدند و پیکر مطهر ایشان را بر دوش خود تشییع کردند. این وداع تلخ، یادآور مظلومیت ائمه اطهار در برابر ستم حاکمان زمانه بود.
پیکر پاک امام جعفر صادق (ع) در قبرستان بقیع و در کنار مقبره پدر بزرگوارشان امام باقر (ع)، جد بزرگوارشان امام سجاد (ع) و عموی گرامیشان امام حسن مجتبی (ع) به خاک سپرده شد. امروزه قبور مطهر این چهار امام همام در بقیع، سندی بر مظلومیت شیعه در طول تاریخ است.
منصور دوانیقی پس از دریافت خبر شهادت، برای فریب افکار عمومی و فرار از اتهام قتل، ظاهرسازی عجیبی کرد، گریست و اظهار اندوه نمود. اما فرامین پنهانی او برای تعقیب شیعیان و سرکوب علویان نشان داد که این لابه و گریهها کاملاً مصلحتی، سیاسی و عاری از حقیقت بوده است.
جمعبندی تاریخی رویداد
نتیجه نهایی: چگونگی شهادت امام صادق (ع) نماد بارز مبارزه فرهنگی و فکری با ملوکیت ستمگر عباسی است. منصور با خوراندن انگور مسموم سعی در خاموش کردن نور هدایت داشت، اما مکتب جعفری به برکت تدابیر امام در تعیین اوصیاء و تربیت شاگردان پرشمار، تثبیت شد و پابرجا ماند.
پرسشهای متداول و نکات تکمیلی
چرا به امام جعفر صادق (ع) لقب شیخ الائمه دادهاند؟
ایشان در زمان شهادت حدود ۶۵ سال سن داشتند که تا آن زمان، بیشترین طول عمر در میان امامان شیعه بود؛ به همین دلیل در فرهنگ دینی و روایی به شیخالائمه (به معنی پیرِ امامان) ملقب شدند.
مهمترین سخن و وصیت عبادی امام صادق (ع) در آخرین لحظات عمر چه بود؟
حضرت در آستانه شهادت تمام خویشاوندان را جمع کرده و فرمودند: «إنَّ شَفَاعَتَنَا لَا تَنَالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلَاةِ»؛ همانا شفاعت ما اهلبیت به کسی که نماز را سبک بشمارد و به آن بیاهمیت باشد، نخواهد رسید.
آیا پیش از مسمومیت هم حاکمیت عباسی به خانه امام تعرض کرده بود؟
بله، طبق روایات معتبر معصومین از جمله کتاب کافی، حسن بن زید (والی وقت مکه و مدینه) به دستور مستقیم منصور عباسی خانه امام صادق (ع) را به آتش کشید که امام شجاعانه از میان شعلههای آتش عبور کردند و آسیب ندیدند.
نظرات