نزدیکترین سیاره به خورشید در منظومه شمسی، سیاره عطارد (یا همان تیر) نام دارد که به زبان بینالمللی مرکوری (Mercury) نامیده میشود.
شناخت منظومه شمسی و موقعیت اجرام آسمانی همواره یکی از جذابترین مباحث نجوم بوده است. در میان تمام هشت سیارهای که به دور ستاره مادر ما میچرخند، یک جهان صخرهای کوچک و داغ در نزدیکترین فاصله ممکن قرار گرفته و خط مقدم رویارویی با طوفانهای سهمگین خورشیدی را تشکیل میدهد. این سیاره به دلیل سرعت بالای خود در فضا، از دیرباز مورد توجه منجمان باستان بوده است.
شناسنامه منظومهای؛ موقعیت و فاصله ابدی با خورشید
سیاره عطارد درونیترین عضو خانواده منظومه شمسی است و در خط مقدم مواجهه با تابشهای شدید خورشیدی قرار دارد. موقعیت خاص این سیاره باعث شده که ویژگیهای مداری منحصربهفردی داشته باشد:
- فاصله میانگین این سیاره از خورشید حدود ۵۸ میلیون کیلومتر (معادل ۰.۳۸ واحد نجومی) برآورد میشود که نوار حرکتی بسیار نزدیکی است.
- مدار عطارد به شدت بیضوی و کشیده است؛ به طوری که در نزدیکترین حالت (حضیض) به ۴۶ میلیون کیلومتری و در دورترین حالت (اوج) به ۷۰ میلیون کیلومتری خورشید میرسد.
- نور خورشید برای پیمودن مسافت خود تا سطح این سیاره صخرهای، تنها به حدود ۳.۲ دقیقه زمان نیاز دارد.
پارادوکس زمان؛ سالهای برقآسا و روزهای بیپایان
یکی از شگفتانگیزترین تضادها در منظومه شمسی، مربوط به نحوه گردش وضعی و انتقالی نزدیکترین سیاره به خورشید است. در این سیاره مفهوم زمان کاملاً با زمین تفاوت دارد:
عطارد سریعترین سرعت مداری را در منظومه شمسی دارد و با سرعت خیرهکننده ۴۷ کیلومتر بر ثانیه در فضا حرکت میکند. این سرعت بالا موجب شده که مدت زمان یک بار گردش کامل عطارد به دور خورشید (طول سال عطاردی) تنها ۸۸ روز زمینی به طول میانجامد.
از سوی دیگر، چرخش این سیاره به دور محور خودش بسیار کند است و یک دور چرخش وضعی آن حدود ۵۹ روز زمینی زمان میبرد. به دلیل پدیده تشدید یا رزونانس مداری ۳ به ۲، یک روز کامل خورشیدی (از طلوع تا طلوع بعدی) در عطارد معادل ۱۷۶ روز زمینی یعنی دقیقا دو سال در این سیاره طول میکشد.
کالبدشکافی درونی؛ سیارهای با قلب آهنین غولپیکر
اگرچه عطارد کوچکترین سیاره منظومه شمسی است و ابعادی تنها کمی بزرگتر از ماه زمین دارد، اما ساختار درونی آن فوقالعاده متراکم و سنگین است. کالبدشکافی ساختاری این سیاره اطلاعات جالبی را به ما ارائه میدهد:
این جرم آسمانی پس از زمین، دومین سیاره چگال منظومه شمسی است که نشاندهنده فراوانی فلزات سنگین در بافت آن است.
هسته فلزی و آهنی غولآسای عطارد حدود ۷۵ تا ۸۵ درصد از شعاع درونی کل سیاره را به خود اختصاص داده است.
پوسته سنگی و گوشته سیاره بسیار نازک هستند و ضخامتی مابین ۳۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتر دارند که مانند یک لایه محافظ ظریف روی هسته قرار گرفتهاند.
اقلیم مفرط؛ جهنم سوزان روز و انجماد مطلق شب
مجاورت مستقیم با کوره اتمی منظومه شمسی، شرایط اقلیمی بسیار عجیبی را بر این سیاره حاکم کرده است. عطارد به دلیل گرانش ضعیف و بادهای شدید خورشیدی، فاقد یک اتمسفر غلیظ و پایدار است و تنها لایهای فوقالعاده رقیق به نام اگزوسفر دارد. نبود جو برای حبس یا تعدیل گرما، باعث بروز شدیدترین نوسانات دمایی منظومه شمسی در این نقطه شده است:
در بخش رو به خورشید، دما طی روز به دلیل تابش مستقیم و بی واسطه به حدود ۴۳۰ درجه سانتیگراد بالای صفر افزایش مییابد.
در بخش تاریک و پشت به خورشید، به دلیل نبود جو که بتواند گرما را نگه دارد، دما ناگهان افت کرده و تا منفی ۱۸۰ درجه سانتیگراد زیر صفر کاهش مییابد.
انقلاب در یافتههای علمی؛ کشف پویایی در یک جهان مرده
تصاویر و دادههای ارسالی فضاپیمای مسنجر ناسا و کاوشگرهای جدید نظیر بپیکلمبو، دیدگاه سنتی دانشمندان درباره مرده بودن نزدیکترین سیاره به خورشید را به کلی تغییر دادهاند. امروزه ما میدانیم که عطارد علیرغم ظاهر شبیه به ماه خود، سیارهای کاملاً پویا است.
تحلیل پیشرفته تصاویر با هوش مصنوعی نشان میدهد که پوسته سنگی عطارد به دلیل سرد شدن تدریجی هسته در حال انقباض و چروکیدگی مداوم است که این امر موجب ایجاد پرتگاههای عظیمی به طول صدها کیلومتر شده است. همچنین کشف خطوط درخشان روشن در دهانههای برخوردی، گواهی بر خروج گازها و مواد فرار مانند گوگرد از لایههای زیرسطحی است.
برخلاف دمای سوزان سطح، شواهد راداری محکم از وجود حجم عظیمی از یخآب و ترکیبات آلی در عمق دهانههای قطبی که در سایه ابدی هستند، پرده برداشتهاند؛ نقطهای که نور خورشید میلیاردها سال است به آن نتافته است.
پرسشهای متداول کاربران
عطارد به دلیل نداشتن اتمسفر قادر به حفظ گرما نیست، اما سیاره زهره (ناهید) دارای جوی فوقالعاده غلیظ از دیاکسید کربن است که با ایجاد اثر گلخانهای شدید، گرما را به دام میاندازد و دما را در تمام سطح آن به بیش از ۴۶۰ درجه سانتیگراد میرساند.
خیر، سیاره عطارد به همراه سیاره زهره تنها سیارات منظومه شمسی هستند که به دلیل نزدیکی به گرانش شدید خورشید، هیچگونه قمر طبیعی یا حلقه مادی در مدار خود ندارند.
گرانش سطح عطارد به دلیل جرم و ابعاد کوچکتر، بسیار ضعیفتر از زمین است؛ به طوری که وزن اجسام در سطح این سیاره حدود ۳۸ درصد وزن واقعی آنها روی کره زمین خواهد بود.
نظرات