کوچکترین سیاره منظومه شمسی چه نام دارد

شناخت ساختار و ابعاد اعضای خانواده منظومه شمسی همواره یکی از جذاب‌ترین مباحث نجوم بوده است. پس از تغییرات اساسی در تعاریف اخترشناسی و دسته‌بندی اجرام آسمانی، موقعیت سیارات دستخوش تحولات مهمی شد که در این میان، عنوان متمایز کوچک‌ترین سیاره به نزدیک‌ترین همسایه خورشید تعلق گرفت.

چرا عطارد کوچکترین سیاره منظومه شمسی است؟

بر اساس تعریف رسمی اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی (IAU)، منظومه شمسی دارای ۸ سیاره کلاسیک است که در میان آن‌ها، عطارد کمترین قطر، حجم و جرم را به خود اختصاص داده است. این جرم آسمانی شگفت‌انگیز به دلیل ویژگی‌های متمایز فیزیکی خود، جایگاه خاصی در مطالعات کیهانی دارد.

قطر عطارد حدود ۴۸۸۰ کیلومتر است؛ این یعنی ابعاد هندسی این سیاره تنها کمی بزرگ‌تر از ماه (قمر زمین) است و در مقایسه با غول‌های گازی مثل مشتری بسیار ناچیز به نظر می‌رسد. در واقع، این سیاره به قدری فشرده و کوچک است که تماشای آن بدون ابزارهای پیشرفته رصدی از روی زمین کار دشواری است.

ترتیب اندازه سیارات منظومه شمسی از بزرگ به کوچک شامل مشتری، زحل، اورانوس، نپتون، زمین، زهره، مریخ و در نهایت عطارد است که در انتهای این طیف قرار دارد. این موقعیت، عطارد را به آزمایشگاهی بی‌نظیر برای بررسی تاثیرات گرانش شدید خورشید بر سیارات سنگی تبدیل کرده است.

ماجرای پلوتو و تغییر عنوان کوچکترین سیاره

تا پیش از سال ۲۰۰۶ میلادی، در کتاب‌های درسی و حافظه جمعی مردم، سیاره پلوتون (پلوتو) به عنوان نهمین و کوچک‌ترین سیاره منظومه شمسی شناخته می‌شد که حتی از عطارد نیز ابعاد کمتری داشت. اما با پیشرفت تکنولوژی و کشف اجرام مشابه در کمربند کویپر، نیاز به بازنگری در قوانین احساس شد.

در سال ۲۰۰۶، اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی معیارهای جدیدی برای تعریف یک سیاره کامل وضع کرد که شامل گردش به دور خورشید، داشتن شکل کروی تحت گرانش خود، و پاکسازی مدار اطراف از اجرام دیگر بود. پلوتو به دلیل عدم توانایی در پاکسازی مدار خود از اجرام همسایه، معیارهای اصلی را از دست داد.

از این رو پلوتو به دلیل عدم توانایی در پاکسازی مدار خود، از فهرست سیارات کلاسیک حذف و به رده «سیارات کوتوله» منتقل شد؛ از آن زمان به بعد، عطارد رسماً عنوان کوچک‌ترین سیاره منظومه شمسی را به دست آورد و پلوتو دیگر یک سیاره اصلی محسوب نمی‌شود.

مشخصات علمی و ویژگی‌های ساختاری سیاره تیر

عطارد یک سیاره زمین‌سان و سنگی است که پس از زمین، چگال‌ترین سیاره منظومه شمسی محسوب می‌شود و چگالی آن حدود ۵.۴۳ گرم بر سانتی‌متر مکعب است. این چگالی بالا نشان‌دهنده ساختار متمایز و وجود عناصر سنگین در بطن این سیاره کوچک است.

ساختار درونی عطارد بسیار غیرعادی است؛ هسته فلزی و آهنی این سیاره فوق‌العاده عظیم بوده و حدود ۸۵ درصد از شعاع کل سیاره را به خود اختصاص داده است، در حالی که این نسبت در زمین حدود ۵۵ درصد است. این هسته بزرگ مانند یک موتور مغناطیسی قوی عمل می‌کند.

پوسته و گوشته سنگی عطارد بسیار نازک هستند و در مجموع تنها حدود ۴۰۰ کیلومتر ضخامت دارند که هسته فلزی غول‌پیکر آن را احاطه کرده‌اند. دانشمندان حدس می‌زنند که در دوران اولیه شکل‌گیری، برخورد یک جرم بزرگ باعث کنده شدن لایه‌های بیرونی آن شده است.

پارادوکس ابعاد: عطارد در برابر بزرگترین قمرهای منظومه شمسی

یکی از شگفتی‌های ستاره‌شناسی، مقایسه ابعاد سیارات با قمرهای غول‌پیکر است. از نظر قطر فیزیکی، قمرهای «گانیمد» (قمر مشتری با قطر ۵۲۶۸ کیلومتر) و «تیتان» (قمر زحل با قطر ۵۱۵۰ کیلومتر) از سیاره عطارد بزرگ‌تر هستند.

با وجود اینکه عطارد از نظر ابعاد خطی از این دو قمر کوچک‌تر است، اما جرم و سنگینی آن بیش از دو برابر گانیمد و تیتان است؛ چرا که عطارد ساختاری کاملاً سنگی-فلزی دارد اما قمرها عمدتاً از یخ و مواد کم‌چگالی تشکیل شده‌اند. این تفاوت نشان می‌دهد که حجم همیشه نماینده وزن و جرم یک جرم آسمانی نیست.

در مقایسه با زمین، قطر عطارد حدود ۳۸ درصد قطر زمین و حجم آن تنها حدود ۵.۴ درصد (۱/۱۸) حجم زمین است؛ یعنی برای پر کردن حجم زمین به ۱۸ سیاره عطارد نیاز داریم. این توصیف مقیاس، کوچکی و مینیاتوری بودن این سیاره را به خوبی آشکار می‌سازد.

جو ناچیز و نوسان دمایی بی‌نظیر در عطارد

عطارد فاقد یک جو غلیظ و پایدار برای به دام انداختن گرما است و تنها یک لایه بسیار رقیق و موقتی از گازها به نام «اگزوسفر» دارد که توسط بادهای خورشیدی مدام به فضا فرار می‌کنند. این لایه نازک توانایی تعدیل شرایط آب و هوایی را ندارد.

نبود اتمسفر باعث شده است عطارد شدیدترین نوسان دمایی را در منظومه شمسی تجربه کند؛ دما در روز به ۴۳۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و در شب تا منفی ۱۸۰ درجه سانتی‌گراد افت می‌کند. این اختلاف دمای ۶۱۰ درجه‌ای در هیچ سیاره دیگری مشاهده نمی‌شود.

یک اشتباه رایج عمومی این است که عطارد را به دلیل نزدیک‌ترین سیاره بودن به خورشید، داغ‌ترین سیاره می‌دانند؛ در حالی که سیاره زهره (ناهید) به دلیل اثر گلخانه‌ای شدید جو خود، بسیار داغ‌تر از عطارد است و گرما را در خود حبس می‌کند.

آخرین یافته‌های ناسا و آژانس‌های فضایی

تحقیقات روی این سیاره دورافتاده و داغ هرگز متوقف نشده است. داده‌های ارسالی از کاوشگرهای فضایی مانند «مسنجر» ناسا و مأموریت جاری «بپی‌کلمبو» (پروژه مشترک اروپا و ژاپن) نشان می‌دهند که هسته آهنی عطارد در حال سرد شدن و انقباض است.

این انقباض سیاره‌ای باعث چروک خوردن پوسته و ایجاد گسل‌های پله‌ای عظیمی در سطح آن شده که نشان می‌دهد عطارد برخلاف تصورات قدیمی، کماکان از نظر زمین‌ساختی یک سیاره نیمه‌فعال است. این گسل‌ها گاهی تا صدها کیلومتر طول و هزاران متر ارتفاع دارند.

یافته‌های جدید حضور مواد فرار در سطح، یک میدان مغناطیسی ناپایدار و نامتقارن (که در قطب شمال قوی‌تر از قطب جنوب است) و حتی احتمال وجود یخ آب در اعماق سایه‌دار دهانه‌های قطبی را تأیید کرده‌اند. این سایه‌های دائمی هرگز نور خورشید را به خود نمی‌بینند.

نحوه رصد کوچکترین سیاره در آسمان شب

به دلیل نزدیکی بیش از حد عطارد به خورشید، گشتن به دنبال آن در آسمان شب چالش‌برانگیز است. بهترین زمان برای مشاهده این سیاره با چشم غیرمسلح، زمان‌های خاصی از سال به نام «بیشترین کشیدگی» است که سیاره در بالاترین فاصله از افق پس از غروب یا قبل از طلوع خورشید قرار می‌گیرد.

مراحل گام‌به‌گام برای یافتن عطارد در آسمان به شرح زیر است: