مهرهداران بر اساس کتابهای درسی علوم تجربی به ۵ گروه اصلی شامل ماهیها، دوزیستان, خزندگان، پرندگان و پستانداران تقسیم میشوند؛ هرچند در زیستشناسی نوین این دستهبندی بر اساس تبارشناسی دقیقتر شده است.
شناخت دنیای جانوران و طبقهبندی آنها یکی از جذابترین مباحث علوم تجربی است. جانورانی که در اطراف خود میبینیم، از نظر ساختار بدنی به دو دسته بزرگ مهرهداران و بیمهرگان تقسیم میشوند. در این مقاله قصد داریم به طور مفصل بررسی کنیم که مهره داران به چند دسته تقسیم می شوند و هر کدام از این گروهها چه ویژگیهای منحصربهفردی دارند که آنها را از یکدیگر متمایز میکند.
آشنایی با ساختار بدن مهرهداران به زبان ساده
مهرهداران جانورانی هستند که در پشت خود زنجیرهای از استخوانها یا غضروفهای متصل به هم به نام ستون فقرات دارند که وظیفه آن محافظت از نخاع و سیستم عصبی مرکزی است. این ساختار استخوانی به عنوان تکیهگاه اصلی بدن عمل کرده و شکلگیری اندامهای حرکتی پیچیده را امکانپذیر میسازد.
داشتن اسکلت داخلی درون بدن به این جانداران اجازه میدهد برخلاف بیمهرگان، جثههای بسیار بزرگتری پیدا کنند و ساختار بدنی پیچیدهتری داشته باشند. اسکلت داخلی همراه با رشد جانور بزرگ میشود و نیازی به پوستاندازیهای مداوم (مانند حشرات) ندارد.
در دنیای جانوران، بیش از ۹۵ درصد گونهها را بیمهرگان (مانند حشرات، کرمها و سختپوستان) تشکیل میدهند و مهرهداران با وجود تنوع بالا، بخش کوچک اما تکاملیافتهتری از این چرخه هستند که به دلیل توانایی بالایی که در سازگاری با محیط دارند، در سراسر کره زمین از اعماق اقیانوسها تا بلندترین کوهها پراکنده شدهاند.
معرفی ۵ گروه اصلی مهرهداران و ویژگیهای آنها
انواع مهره داران بر اساس ویژگیهای حیاتی مانند شیوه تنفس، پوشش بدن، نحوه تولیدمثل و تنظیم دمای بدن به پنج گروه سنتی تقسیم میشوند. در ادامه خصوصیات هر گروه را به تفکیک بررسی میکنیم:
قدیمیترین مهرهداران زمین هستند که بدن پوشیده از فلس دارند، با آبشش تنفس میکنند و برای بقا و تولیدمثل کاملاً به آب وابستهاند؛ مانند ماهی قزلآلا، کپور و کوسهها.
جانداری با پوست مرطوب و بدون پولک که دوره نوزادی را در آب (با آبشش) و دوران بلوغ را در خشکی (با شش و پوست) میگذراند و تخمهای بدون پوسته سخت میگذارد؛ مانند قورباغه، وزغ و سمندر.
جانورانی کاملاً سازگار با خشکی با پوست خشک و فلسهای ضخیم که از هدر رفتن آب بدن جلوگیری میکند. آنها تخمهای مقاوم و پوسته-دار میگذارند و به وسیله شش نفس میکشند؛ مانند مار، لاکپشت، مارمولک و تمساح.
جانداری خونگرم با پوشش بدن از پر که استخوانهای توخالی و سبک برای پرواز دارند. اندامهای حرکتی جلویی آنها به بال تبدیل شده است و با شش و کیسههای هوایی کارآمد تنفس میکنند؛ مانند کبوتر، عقاب و کلاغ.
تکاملیافتهترین گروه مهرهداران که بدنشان پوشیده از مو یا پشم است، غدد شیری برای تغذیه نوزادان دارند، ساختار مغزی پیچیدهتری داشته و اغلب زندهزا هستند؛ مانند انسان، شیر، گربه، خفاش و نهنگ.
نکته مهم: تنوع در ساختار بدنی پنج گروه اصلی مهره داران نشاندهنده مسیر تکاملی جانداران از زندگی کاملاً وابسته به آب (ماهیها) به سمت تسخیر کامل خشکی و آسمان (خزندگان، پرندگان و پستانداران) است.
طبقهبندی جدید مهرهداران در زیستشناسی پیشرفته
در کتابهای علوم تجربی جدید و رویکردهای نوین دانشگاهی، نگاه سنتی تا حدودی تغییر کرده و ماهیها خود به سه گروه مستقل تفکیک شدهاند تا روابط خویشاوندی و تفاوتهای ساختاری آنها دقیقتر مشخص شود. این کار به درک بهتر ویژگی های مهره داران علوم کمک فراوانی میکند.
تقسیمبندی زیر نگاهی گذرا به این تنوع در میان ماهیها دارد:
همچنین در تبارشناسی مدرن و زیستشناسی پیشرفته، پرندگان به دلیل شباهتهای عمیق ساختاری، نحوه تخمگذاری و داشتن نیای مشترک نزدیک، به عنوان خزندگان ارتقایافته یا دایناسورهای پردار زنده شناخته میشوند. این نوع نگاه نشان میدهد که مرزهای بین گروههای مختلف جانوری در علم امروز بسیار پویاتر از گذشته است.
جمعبندی تفاوت مهره داران و بی مهرگان
خلاصه مطلب: تفاوت اصلی در داشتن یا نداشتن ستون فقرات و اسکلت داخلی است. مهرهداران به ۵ رده کلی تقسیم میشوند که سیستمهای عصبی، حرکتی و تنفسی بسیار پیشرفتهتری نسبت به بیمهرگان دارند و همین موضوع عامل موفقیت آنها در بقا روی زمین است.
پرسشهای متداول کاربران
ماهیها، دوزیستان و خزندگان جانورانی خونسرد (ناهمدما) هستند که دمای بدنشان با محیط تغییر میکند و برای گرم شدن نیاز به آفتاب دارند. در مقابل، پرندگان و پستانداران خونگرم (همدما) هستند، یعنی با مصرف انرژی، دمای بدن خود را همیشه در یک محدوده ثابت و مشخص نگه میدارند.
بله، در دنیای مهرهداران استثناهای شگفتانگیزی وجود دارد؛ به عنوان مثال پلاتیپوس و اکیدنه پستاندارانی هستند که به جای زندهزایی، تخم میگذارند اما به نوزاد خود شیر میدهند. همچنین شترمرغ، پنگوئن و کیوی پرندگانی هستند که بال دارند اما توانایی پرواز ندارند.
ماهیها با داشتن بیش از ۳۰ هزار گونه شناختهشده، بزرگترین و متنوعترین گروه مهرهداران در جهان به شمار میروند و بیش از نیمی از کل گونههای مهرهدار را شامل میشوند. در حالی که دوزیستان با حدود ۸ هزار گونه، از نظر تنوع رتبه کمتری دارند و به دلیل نیاز شدید به رطوبت، محدودیت محیطی بیشتری دارند.
نظرات