وقتی سران قریش دریافتند پیامبر (ص) در مبارزه با بتپرستی کوتاه نمیآید، مسیر دشمنی خود را از مذاکره و تطمیع به سمت تحریم اقتصادی، شکنجههای جسمی، فشار اجتماعی و در نهایت توطئه برای ترور تغییر دادند تا نهضت توحیدی را نابود کنند.
پایداری و استقامت پیامبر اکرم (ص) در مسیر رسالت، لرزه بر اندام جامعه طبقاتی و شرکآلود مکه انداخت. سران قریش که در ابتدا این دعوت را یک موج زودگذر میپنداشتند، با دیدن ایمان راسخ مسلمانان و گسترش روزافزون اسلام، رویکردهای متفاوتی را برای خاموش کردن این نور الهی به کار بستند. تاریخ صدر اسلام گواهی میدهد که فرآیند تقابل کافران با پیامبر (ص) دارای مراحلی کاملاً برنامهریزیشده و رو به وخامت بوده است.
سیاست تطمیع و وسوسه برای متوقف کردن دعوت
در ابتدای رسالت، زمانی که نفوذ کلام پیامبر (ص) شروع به گسترش کرد، بزرگان قریش تصور میکردند ایشان به دنبال کسب ثروت، موقعیت سیاسی یا شرافت قبیلهای است. آنها با اعزام افرادی سرشناس مانند عتبه بن ربیعه، سعی کردند با پیشنهادهای وسوسهانگیز مادی خطمشی حرکت ایشان را تغییر دهند.
نکته مهم تاریخی: سران مکه به پیامبر (ص) پیشنهاد کردند که اگر خواهان ثروت است، آنقدر به او مال میدهند که ثروتمندترین فرد مکه شود، و اگر خواهان قدرت است، او را به پادشاهی خود برمیگزینند؛ مشروط بر اینکه دست از سرزنش بتها و آیین اباء و اجدادی آنها بردارد.
پاسخ قاطع پیامبر (ص) به این پیشنهادها، خط بطلانی بر تصورات مادیگرایانه آنان کشید. وقتی حضرت در جوابی تاریخی فرمودند که حتی اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ ایشان بگذارند، از این هدف الهی دست برنمیدارند، مشرکان دریافتند که با مکتبی مواجهاند که با هیچ ابزار مادی خریدنی نیست و پایههای آن بر توحید استوار است.
تحریم اقتصادی و اجتماعی در شعب ابیطالب
پس از شکست سیاست تطمیع و بیاثر ماندن مذاکرات، قریش تصمیم گرفتند روش خطرناکتری را امتحان کنند؛ ایزوله کردن کامل جامعه مسلمانان و حامیان آنها. سران قبایل مکه عهدنامهای را در دارالندوه نوشتند و در داخل کعبه آویزان کردند که به موجب آن، هرگونه خرید و فروش، معاشرت، ازدواج و همپیمانی با بنیهاشم و پیروان پیامبر ممنوع اعلام شد.
این تحریم اقتصادی و اجتماعی سخت، نزدیک به سه سال به طول انجامید. در این دوران، پیامبر (ص) و یارانشان در درهای خشک و بیآبوعلف به نام شعب ابیطالب محصور شدند. فشار گرسنگی و تحریم به قدری شدید بود که صدای گریه کودکان از بیرون دره شنیده میشد و مسلمانان گاه برای بقا، از پوست درختان تغذیه میکردند. با این حال، این استراتژی قریش نیز نتوانست خللی در اراده پولادین پیامبر (ص) و یارانش ایجاد کند.
آزار جسمی و فشار روانی بر نومسلمانان
کافران مکه وقتی دیدند تحریم نیز کارساز نبوده، خشونت سیستماتیک را در دستور کار خود قرار دادند. از آنجا که شخص پیامبر (ص) به دلیل حمایتهای قاطع ابوطالب و جایگاه قبیلهای بنیهاشم تا حدودی از امنیت فیزیکی برخوردار بود، مشرکان خشم خود را بر سر تازه مسلمانان بدون پشتوانه، بهویژه بردگان و قشر ضعیف خالی کردند.
شکنجههای وحشیانه قریش
تاریخ اسلام هرگز فداکاریهای پیروان اولیه را فراموش نخواهد کرد. آزار و اذیت بلال حبشی با قرار دادن سنگهای گداخته بر سینهاش در زیر آفتاب سوزان مکه و شکنجههای جانکاهی که منجر به شهادت یاسر و سمیه (نخستین شهیدان اسلام) شد، سندی بر بنبست رفتاری و عجز منطقی کافران در برابر حقیقت اسلام است.
توطئه دارالندوه و نقشه ترور دستهجمعی
با درگذشت حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه (س)، پیامبر بزرگترین حامیان اجتماعی و عاطفی خود را در مکه از دست دادند. از سوی دیگر، پیمانهای عقبه و تمایل مردم یثرب (مدینه) برای پذیرش اسلام، هراس عمیقی در دل قریش ایجاد کرد. آنها دریافتند که اگر پیامبر از مکه خارج شود و کانون قدرت جدیدی تشکیل دهد، کار قریش تمام است.
به همین منظور، سران قریش در دارالندوه جمع شدند و به پیشنهاد ابوجهل طرحی شیطانی را تصویب کردند: از هر قبیله جوانی دلیر انتخاب شود و همگی به صورت دستهجمعی با شمشیرهای خود به پیامبر (ص) حمله کنند تا خون ایشان میان تمام قبایل تقسیم شود و بنیهاشم توانایی خونخواهی و جنگ با همه قبایل را نداشته باشد. این توطئه نهایی با هجرت مخفیانه پیامبر (ص) در شب لیلةالمبیت و فداکاری حضرت علی (ع) که در بستر ایشان خوابید، به طور کامل خنثی شد.
روند گامبهگام اقدامات کافران مکه
اگر بخواهیم رفتارشناسی مشرکان را پس از ناامیدی از تسلیم شدن پیامبر بررسی کنیم، میتوان اقدامات آنان را در مراحل زیر خلاصهسازی کرد:
تمسخر و جنگ روانی: مجنون، ساحر و شاعر خواندن پیامبر برای تخریب چهره ایشان در میان زائران مکه.
تطمیع و مذاکره: پیشنهاد ثروت، پادشاهی و زیباترین زنان در ازای دست کشیدن از توحید.
تحریم همهجانبه: قطع روابط اقتصادی و اجتماعی و محاصره در شعب ابیطالب به مدت سه سال.
شکنجه و قتل: آزار جسمی شدید پیروان بیپناه و به شهادت رساندن برخی از آنها.
توطئه ترور: تصمیم به حذف فیزیکی شخص پیامبر (ص) در اتاق فکر دارالندوه.
جمعبندی
نتیجه نهایی: کافران قریش از هیچ ابزاری برای متوقف کردن نهضت بتپرستیستیزی پیامبر دریغ نکردند؛ اما هرچه فشارها، تحریمها و توطئهها پیچیدهتر و خشنتر شد، حقانیت و استقامت مسلمانان بیشتر جلوه کرد. هجرت به مدینه، نقطه پایان تسلط مکه و سرآغاز تأسیس حکومت مقتدر اسلامی شد که در نهایت به فتح مکه و پاکسازی کامل کعبه از بتها انجامید.
پرسشهای متداول
چرا مشرکان مکه اینقدر سرسختانه با پیامبر دشمنی میکردند؟
دشمنی قریش تنها جنبه مذهبی نداشت؛ آموزههای توحیدی پیامبر (ص) با نظام طبقاتی، بردهداری و جایگاه اقتصادی-سیاسی آنها در مکه در تضاد مستقیم بود. ترویج برابری و عدالت، منافع کلان و تجاری سران قبایل را به شدت خطر میانداخت.
آیا تحریم اقتصادی قریش توانست اهدافشان را محقق کند؟
خیر، تحریم اقتصادی نه تنها موجب دلسردی مسلمانان نشد، بلکه باعث ایجاد وحدت عمیقتر در میان بنیهاشم و مسلمانان شد و صبر و استقامتی را در آنها نهادینه کرد که در سالهای بعد برای تشکیل جامعه اسلامی بسیار کارآمد بود.
نظرات