مقام معظم رهبری پدافند غیرعامل را به عنوان «مجموعه اقدامات غیرمسلحانه برای کاهش آسیبپذیری کشور و مصونسازی آن از درون در برابر تهاجم دشمن» تعریف کرده و آن را یک اصل دائمی، علمی و همهجانبه میدانند.
مسئله دفاع و حفظ پایداری ملی، همواره از اصولیترین پایههای حفظ استقلال و امنیت هر کشوری به شمار میرود. در نظام جمهوری اسلامی ایران، تبیین راهبردهای دفاعی فراتر از تسلیحات نظامی، شامل ابعاد گستردهای از ایمنسازی ساختاری است که تحت عنوان پدافند غیرعامل شناخته میشود. فرامین و تدابیر هوشمندانه فرماندهی کل قوا کلید راهگشای این حوزه تمدنی و پایداری است.
تعریف مفهومی و فلسفه پدافند غیرعامل در اندیشه رهبر انقلاب
پدافند غیرعامل در نگاه فرماندهی کل قوا، مکمل دفاع نظامی و راهبردی بنیادین برای صیانت از دستاوردهای ملی بدون نیاز به ابزار مسلحانه است. نگاه معظّمله به این مقوله، نگاهی مقطعی یا صرفاً واکنشی به تهدیدات نیست، بلکه یک فرهنگ بلندمدت و زیرساختی است که تاروپود دستگاههای اجرایی کشور را به هم متصل میسازد.
ایشان در تعبیری ماندگار، پدافند غیرعامل را به «مصونسازی بدن انسان» تشبیه کردهاند که کشور را در برابر ویروسها و تهدیدات بیرونی از درون مقاوم و آسیبناپذیر میکند. همانگونه که واکسیناسیون بدن را از پای درآوردن توسط میکروبها نجات میدهد، بکارگیری اصول پدافند غیرعامل نیز شریانهای حیاتی جامعه را در برابر حوادث و تهاجمات بیگانگان بیمه خواهد کرد.
نکته مهم: یکی دیگر از تعابیر کلیدی معظّمله، توصیف این حوزه به عنوان «شعلهای بلند و پرانرژی» است که باید همواره در درون دستگاههای اجرایی زنده و پویا بماند و هیچگاه دچار روزمرگی و فراموشی نشود.
محورهای کلیدی بیانات رهبری در دیدارهای رسمی
مرور بیانات و فرامین صادره از سوی مقام معظم رهبری در دیدارهای مکرر با مسئولان سازمان پدافند غیرعامل و مدیران ارشد کشور، حاکی از تکالیف و الزامات جدی است که بر عهده تمامی ارکان نظام نهاده شده است. این محورها را میتوان در سه لایه اساسی دستهبندی کرد:
تأکید بر اینکه شیوههای سنتی پدافندی دیگر پاسخگوی نیازها نیستند و باید بر پایه دانش مدرن، پژوهشهای دانشگاهی و فناوریهای نوظهور استوار شوند.
لزوم هوشیاری کامل در برابر رخنههای اطلاعاتی، ساختاری و سایبری که استقلال، امنیت اطلاعات و زیرساختهای محاسباتی کشور را هدف قرار میدهند.
گلایه از برخی سستیها در سالهای گذشته و تأکید صریح بر اینکه تمام نهادهای دولتی، خصوصی و نظامی موظف به اجرای بیچونوچرای ضوابط پدافندی هستند.
از منظر رهبر معظم انقلاب، هرگونه هزینهکرد در حوزه مصونسازی، یک سرمایهگذاری بلندمدت برای حفظ ثبات ملی کشور است. بیانات ایشان نشان میدهد که سستانگاری در این بخش ممکن است صدمات جبرانناپذیری را به داراییهای مادی و معنوی جامعه وارد سازد.
طبقهبندی زیرساختها و الزامات حفاظت از آنها
در دکترین دفاعی ابلاغی از سوی رهبری، زیرساختها و مراکز کشور بر اساس میزان اهمیت و تأثیرگذاری آنها در تداوم خدماترسانی و مدیریت بحران، به سه لایه راهبردی تقسیم میشوند که حفاظت از هرکدام الزامات فنی خاص خود را دارد:
مراکز حیاتی: مراکزی که گستره فعالیت آنها سراسر کشور را در بر میگیرد و صدمه به آنها موجب اختلال کلی در اداره نظام میشود.
مراکز حساس: مجموعههایی که صدمه به آنها پایدار ملی را در یک منطقه یا بخش عمدهای از کشور دچار آسیب جدی میکند.
مراکز مهم: تأسیساتی که خرابی آنها صدمات محدودی بر جای میگذارد اما تداوم کارکرد محلی آنها برای شهروندان ضروری است.
انرژی (شامل شبکه سراسری برق، پالایشگاههای نفت و گاز)، شبکه دادهها، سیستمهای بانکی، سدها و شاهراههای مواصلاتی به عنوان ستون فقرات پایداری ملی در اولویت اول ایمنسازی قرار دارند. هدف نهایی پدافند غیرعامل از دیدگاه فرماندهی کل قوا، تضمین تداوم کارکردها است؛ به این معنا که در صورت بروز هرگونه بحران، جنگ یا حمله سایبری، خدمات ضروری زیستی نظیر آب، برق، ارتباطات، بهداشت و نانواییها هرگز قطع نشوند و آرامش عمومی جامعه حفظ گردد.
توصیه راهبردی: مسئولان شهری و صنعتی موظفند طرحهای جامع پدافند غیرعامل را به عنوان پیوست الزامی پیش از آغاز هرگونه پروژه عمرانی بزرگ کلنگزنی کنند تا از اتلاف سرمایههای ملی در آینده جلوگیری شود.
راهبردهای پنجگانه مصونسازی کالبدی و سایبری
برای دستیابی به اهداف عالی نظام در حوزه پایداری ملی، تکیه بر متدهای مهندسی و الزامات پدافندی امری حیاتی است. این راهبردها که مستقیماً از فرامین کلان رهبر انقلاب و اسناد بالادستی استخراج شدهاند، اصول پنجگانهای را تشکیل میدهند که باید در کلانپروژهها پیادهسازی شوند:
۱. پراکندگی و غیرمتمرکزسازی: اجتناب از تجمع تأسیسات بزرگ و حساس در یک نقطه مشخص کلیدی. توزیع جغرافیایی مراکز مهم باعث میشود ضریب آسیبپذیری کشور در برابر حملات متمرکز کاهش یابد و دشمن نتواند با یک اقدام، کل سیستم را فلج کند.
۲. مقاومسازی سازهای و کالبدی: بکارگیری معماری دفاعی مدرن، استفاده از بتنهای مسلح با مقاومت بالا و ساخت فضاهای امن زیرزمینی برای نگهداری تجهیزات کلیدی و استراتژیک کشور جهت مصونیت از حملات سخت کالبدی.
۳. امنیت سایبری و بومیسازی: جداسازی دقیق شبکههای صنعتی حساس (مانند سیستمهای اسکادا و کنترل نیروگاهی) از اینترنت عمومی، توسعه زیرساختهای شبکه ملی اطلاعات و اتکا به دانش بومی جوانان و شرکتهای دانشبنیان داخلی جهت قطع وابستگی نرمافزاری.
۴. پدافند الکترومغناطیسی: اعمال شیلدینگ فیزیکی، مهندسی فرکانسی و ایجاد قفسهای فارادی برای مصونیت کامل اتاقهای سرور، دیتاسنترها و مراکز هدایت الکترونیکی کشور در برابر تهدیدات ناشی از بمبهای الکترومغناطیسی (EMP).
۵. مکانیابی هوشمندانه: انتخاب جغرافیای مناسب با توجه به عوارض طبیعی زمین (نظیر کوهها و عمق زمین) جهت استقرار مراکز پایداری که این امر هزینههای دفاعی را به شدت کاهش داده و استتار طبیعی ایجاد میکند.
جمعبندی و چشمانداز آینده
خلاصه کلام: رهبر معظم انقلاب، پدافند غیرعامل را نهتنها یک روش دفاعی موقت، بلکه یک راهبرد هوشمندانه، علمی و همیشگی برای افزایش تابآوری ملی و کاهش وابستگی به جنگ نظامی میدانند. تحقق این فرامین، مستلزم نگاه جهادی، نوآوری علمی و هماهنگی وثیق میان تمام ساختارهای حاکمیتی و مردمی است.
پرسشهای متداول
فرمان تشکیل رسمی ساختار پدافند غیرعامل در ایران چه زمانی صادر شد؟
این ساختار بر اساس فرمان تاریخی مقام معظم رهبری در سال ۱۳۸۳ در قالب کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور تحت نظر ستاد کل نیروهای مسلح تشکیل گردید.
سیاستهای کلی نظام در این بخش در چه تاریخی ابلاغ شد و شامل چند بند است؟
این سیاستهای راهبردی و بالادستی در ۲۹ بهمن ۱۳۸۹ در قالب ۱۳ بند دقیق قانونی و اجرایی از سوی ایشان به تمامی قوا ابلاغ شد.
مهمترین تهدیدات نوپدید از دیدگاه پدافند غیرعامل چیست؟
تهدیدات مدرن از شکل سخت نظامی به سمت جنگهای ترکیبی (هیبریدی) شامل پدافند سایبری، پدافند زیستی (بیولوژیک)، پرتویی و جنگ شناختی تغییر ماهیت دادهاند.
نظرات