بر اساس کتاب علوم تجربی پایه هشتم، یک یاخته عصبی (نورون) از سه بخش اصلی شامل جسم سلولی، دندریت (دارینه) و آکسون (آسه) تشکیل شده است.
آشنایی با واحد ساختاری دستگاه عصبی: یاخته عصبی چیست؟
دستگاه عصبی انسان مانند یک شبکه ارتباطی پیشرفته و گسترده در سراسر بدن عمل میکند که وظیفه کنترل، تنظیم و هماهنگی تمام فعالیتهای ارادی و غیرارادی را بر عهده دارد.
واحد سازنده و بنیادی این سیستم حیاتی، یاخته عصبی یا همان نورون نام دارد که وظیفه اصلی آن تولید، دریافت و هدایت جریان الکتریکی یا همان پیام عصبی است.
نورونها سلولهای بسیار تخصصیافتهای هستند که برخلاف بسیاری از سلولهای دیگر بدن، پس از تولد توانایی تقسیم شدن (میتوز) را از دست میدهند و به همین دلیل حفظ سلامت آنها اهمیت بالایی دارد.
بررسی دقیق اجزای اصلی یک نورون بر اساس کتاب علوم هشتم
برای درک بهتر ساختار یاخته عصبی، میتوانیم سه بخش اصلی آن را به صورت مجزا تعریف و بررسی کنیم:
بخش مرکزی و اصلی نورون است که هسته و بیشتر اندامکهای سلولی مثل میتوکندری در آن قرار دارند و به عنوان مرکز کنترل و پشتیبانی متابولیک سلول عمل میکند.
رشتههای کوتاه، باریک و متعددی هستند که از جسم سلولی خارج شده و وظیفه آنها دریافت پیامهای عصبی از محیط یا نورونهای دیگر و وارد کردن آنها به جسم سلولی است.
معمولاً یک رشته بلند و کشیده است که پیام عصبی را از جسم سلولی خارج کرده و آن را به سمت سلولهای بعدی (نورون دیگر، سلول ماهیچهای یا غدد) هدایت میکند.
بخشهای فرعی و ساختارهای وابسته به یاخته عصبی
علاوه بر این سه بخش ساختاری، اجزای دیگری نیز در عملکرد و بهینهسازی نورونها نقش کلیدی دارند:
پایانه آکسون: در انتهای آکسون، شاخههای متعددی وجود دارد که پیام عصبی را به سیناپس میرسانند و حاوی کیسههای ریز مواد شیمیایی هستند.
غلاف میلین: یک پوشش عایق از جنس چربی سفیدرنگ است که روی برخی آکسونها قرار دارد و سرعت انتقال پیام عصبی را به شدت افزایش میدهد.
جهت جریان و حرکت پیام عصبی در طول یک نورون همیشه یکطرفه و به صورت مشخص از سمت دندریت به جسم سلولی و سپس به آکسون است.
انواع نورونها در بدن بر اساس نوع عملکرد و وظیفه
یاختههای عصبی موجود در بدن ما از نظر کارکردی که بر عهده دارند، به سه دسته کلی تقسیم میشوند که هماهنگی میان آنها پاسخ حرکتی را به دنبال دارد:
نورونهای حسی: این یاختهها پیامهای عصبی را از گیرندههای حسی اندامها (مانند پوست، چشم و گوش) دریافت کرده و به سمت مراکز عصبی مرکزی (مغز و نخاع) میآورند.
نورونهای رابط: این نورونها که کاملاً درون مغز و نخاع قرار دارند، ارتباط بین نورونهای حسی و حرکتی را برقرار کرده و وظیفه پردازش اطلاعات را انجام میدهند.
نورونهای حرکتی: این یاختهها فرمانها و دستورات حرکتی را از مغز و نخاع دریافت کرده و به اندامهای اجرایی مانند ماهیچهها یا غدد ترشحی منتقل میکنند.
مفهوم سیناپس و چگونگی انتقال پیام در شیار سیناپسی
پیام عصبی در طول تار عصبی به صورت یک جریان الکتریکی حرکت میکند، اما در پایان آکسون برای عبور از فضای خالی بین دو سلول، ماهیت آن تغییر مییابد.
به محل ارتباط یا جفت شدن یک نورون با سلول دیگر، سیناپس و به فضای میکروسکوپی میان آنها شیار سیناپسی میگویند که پیام الکتریکی توانایی جهش مستقیم از روی آن را ندارد.
با رسیدن جریان الکتریکی به پایانه آکسون، مواد شیمیایی مخصوصی (ناقل عصبی) درون شیار آزاد میشوند و با اتصال به گیرندههای سلول بعدی، دوباره پیام الکتریکی جدیدی را آغاز میکنند.
خلاصه ساختار و تفاوتهای کلیدی دندریت و آکسون
جمعبندی: دندریتها و آکسونها هر دو رشتههای متصل به جسم سلولی هستند؛ اما دندریتها معمولاً متعدد، کوتاهتر و آورنده پیام به سلول هستند، در حالی که آکسون یک رشته بلندتر بوده و پیام را از جسم سلولی خارج میکند و به هدف میرساند.
پرسشهای متداول (FAQ)
خیر، پیام عصبی در طول تار عصبی (آکسون و دندریت) به صورت جریان الکتریکی هدایت میشود، اما در محل شیار سیناپسی به صورت ترشح مواد شیمیایی منتقل میگردد.
به دندریتها یا آکسونهای بلند، تار عصبی میگویند. هنگامی که مجموعهای از این تارهای عصبی در کنار هم قرار گرفته و توسط غلافی احاطه شوند، یک عصب را تشکیل میدهند.
زیرا نورونها برخلاف سایر سلولهای بدن توانایی تقسیم شدن ندارند و در صورت از بین رفتن یا آسیب شدید، به طور طبیعی جایگزین یا ترمیم نمیشوند.
نظرات