بناهای تاریخی اصلی اطراف میدان نقش جهان اصفهان شامل کاخ عالیقاپو در ضلع غربی، مسجد امام (جامع عباسی) در ضلع جنوبی، مسجد شیخ لطفالله در ضلع شرقی و سردر قیصریه در ضلع شمالی هستند.
شکوه معماری صفوی در قلب اصفهان
میدان نقش جهان اصفهان که با نام میدان امام نیز شناخته میشود، یکی از بزرگترین و شگفتانگیزترین میدانهای تاریخی جهان است که در دوره شاه عباس اول صفوی بنا شد. این میدان فراتر از یک فضای شهری ساده، به عنوان نماد و مظهر خلاقیت مکتب معماری اصفهان تجلی یافته است.
طراحی هندسی مستطیلشکل این میدان با ابعاد تقریبی ۵۶۰ متر طول و ۱۶۰ متر عرض، با هدف پیوند زدن ارکان اصلی جامعه عهد صفوی یعنی سیاست، دین، علم و اقتصاد در یک ساختار منسجم صورت گرفت. در چهار ضلع این میدان، چهار شاهکار معماری قرار دارند که هر یک بخشی از این زنجیره قدرت را تشکیل میدهند.
۱. کاخ عالیقاپو؛ مظهر قدرت سیاسی
کاخ عالیقاپو ضلع غربی میدان
کاخ عالیقاپو در ضلع غربی میدان قرار دارد و به عنوان ورودی اصلی دولتخانه مبارکه نقش جهان و مقر حکومتی شاهان صفوی استفاده میشد. این عمارت باشکوه حدود ۴۸ متر ارتفاع دارد و دارای ۱۱۴ پله مارپیچ است که طبقات مختلف را به یکدیگر متصل میکند.
یکی از شگفتیهای معماری عالیقاپو، خطای دید و تعداد طبقات متغیر آن از زوایای مختلف است؛ این بنا از جلو ۲ طبقه، از طرفین ۳ طبقه، از پشت ۵ طبقه و در واقعیت ۶ طبقه دارد. ایوان بزرگ و ستوندار این کاخ با حوض مسی مرکزیاش، محل استقرار شاه برای تماشای مسابقات چوگان و رژههای نظامی در میدان بوده است.
در بالاترین طبقه این کاخ، تالار موسیقی یا اتاق صوت قرار گرفته که دیوارهای آن با هنر گچبری توخالی به شکل تنگ و صراحی (تنگبری) تزیین شده است. این ساختار توخالی مانند یک سیستم آکوستیک طبیعی عمل کرده و پژواک صداهای تند را جذب میکرد تا موسیقی با وضوح و لطافت بیشتری به گوش برسد.
۲. مسجد امام (جامع عباسی)؛ تجلی عظمت مذهبی
مسجد امام ضلع جنوبی میدان
مسجد امام که به نامهای مسجد شاه، مسجد جامع عباسی و مسجد سلطانی نیز شناخته میشود، در ضلع جنوبی میدان جا خوش کرده است. این بنا شاهکار بیبدیل استاد علیاکبر اصفهانی است و مظهر عظمت و شکوه مذهبی در دوران صفویه به شمار میرود.
گنبد عظیم و دوپوسته این مسجد یکی از شاهکارهای مهندسی زمانه خود است. فضای خالی بین دو پوسته گنبد باعث ایجاد یک ویژگی صوتی منحصربهفرد شده است، به طوری که اگر در مرکز و زیر گنبد قرار بگیرید، انعکاس صدا تا ۷ مرتبه به وضوح شنیده میشود.
یکی از ترفندهای هوشمندانه معماران در این بنا، حل چالش زاویه قبله است. از آنجا که راستای میدان شمالی-جنوبی است و قبله در زاویه جنوب غربی قرار دارد، معمار با طراحی یک دالان ورودی چرخشی و نامحسوس، محور مسجد را ۴۵ درجه چرخاند تا صحن اصلی دقیقاً رو به قبله قرار گیرد، بدون اینکه تقارن نمای بیرونی میدان آسیب ببیند.
نکته مهم: چرخش زاویه قبله در مسجد امام با چنان مهارتی انجام شده است که زائران هنگام ورود از جلوخان به سمت صحن اصلی، هرگز متوجه این گردش ۴۵ درجهای معماری نمیشوند.
۳. مسجد شیخ لطفالله؛ نیایشگاه اختصاصی بدون مناره
مسجد شیخ لطفالله ضلع شرقی میدان
در ضلع شرقی میدان و دقیقاً روبروی کاخ عالیقاپو، مسجد شیخ لطفالله قرار دارد. این مسجد باشکوه اثر دست استاد محمدرضا اصفهانی است و به عنوان نیایشگاه اختصاصی شاه، خانواده سلطنتی و حرمسرا ساخته شد تا محل تدریس شیخ لطفالله جبلعاملی باشد.
این بنا برعکس مساجد معمول جهان اسلام، فاقد مناره و حیاط (صحن) است که یک ویژگی بسیار نادر در معماری اسلامی محسوب میشود. نبود مناره نشان میدهد که این مسجد برای دعوت عموم مردم به نماز نبوده و کاربری خصوصی داشته است.
گنبد خاکیرنگ و بینظیر این مسجد با کاشیکاریهای معرق بسیار ظریف تزیین شده است. یکی از شگفتیهای این گنبد، تغییر رنگ تزیینات آن در طول روز با توجه به تغییر زاویه نور خورشید است که از کرمی خاکی در صبح به صورتی و گلبهی در عصر تغییر رنگ میدهد.
۴. سردر قیصریه؛ شریان تجاری و اقتصادی
سردر قیصریه ضلع شمالی میدان
سردر قیصریه در ضلع شمالی میدان واقع شده و ورودی اصلی بازار بزرگ و سنتی اصفهان است. این بنا مظهر قدرت اقتصادی عهد صفوی بود و ارتباط میدان را با بافت تجاری قدیم شهر برقرار میکرد.
دیوارهای این سردر باشکوه با نقاشیهای دیواری هنرمندانه رضا عباسی تزیین شده است که صحنههایی از جنگها و شکارگاههای شاهی را به تصویر میکشند. در گذشته این بنا دارای سه طبقه بود که طبقه سوم آن شامل نقارهخانه میشد و زمانهای مهم روز را با نواختن طبل اعلام میکرد، اما این طبقه در دوره قاجار تخریب شد.
پیرامون کل مستطیل میدان، حدود ۲۰۰ حجره دوطبقه تاریخی قرار گرفتهاند. این غرفهها در گذشته علاوه بر محصور کردن فضا و کاربردهای حفاظتی، مغازههای تجاری بودند که امروزه به عنوان بزرگترین بازارچه عرضه صنایع دستی اصیل اصفهان مانند میناکاری و قلمزنی فعالیت میکنند.
جمعبندی توازن شهری
جواب پیشنهادی: چهار بنای اصلی دور میدان هر کدام نماد یک پایه حکومتی هستند؛ عالیقاپو (سیاست)، مسجد امام (دین عمومی)، مسجد شیخ لطفالله (علم و مذهب خاص شاهی) و سردر قیصریه (اقتصاد و تجارت).
پرسشهای متداول
علاوه بر چهار بنای اصلی، بناهای تاریخی ارزشمندی چون کاخ چهلستون، عمارت توحیدخانه، عصارخانه شاهی و شبکه بازار بزرگ اصفهان در حریم مستقیم و در چند قدمی این میدان قرار گرفتهاند.
این مجموعه بینظیر شهری در سال ۱۳۵۸ خورشیدی (۱۹۷۹ میلادی) به عنوان یکی از نخستین آثار ایرانی، به صورت یک پرونده واحد و یکپارچه در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
ایستگاه مترو «امام حسین» نزدیکترین ایستگاه به میدان است که از آنجا با حدود ۱۵ دقیقه پیادهروی یا با استفاده از تاکسی از خیابان سپه میتوان به راحتی وارد محوطه میدان شد.
نظرات