بر اساس کتاب علوم تجربی پایه چهارم ابتدایی، سه قسمت اصلی و مشترک هر سلول شامل پوسته (غشا)، سیتوپلاسم و هسته است؛ همچنین در سلولهای گیاهی بخشهای مهم دیگری مانند دیواره سلولی و واکوئل بزرگ نیز وجود دارد.
دانشآموزان در درس دهم کتاب علوم تجربی پایه چهارم ابتدایی با دنیای شگفتانگیز درون بدن موجودات زنده آشنا میشوند. جالب است بدانید که تمام بخشهای زنده اطراف ما از واحدهای ساختاری بسیار کوچکی تشکیل شدهاند که فرآیندهای حیاتی مختلفی را پیش میبرند. در ادامه این مطلب، ساختار این واحدهای مینیاتوری را به زبان ساده و به همراه جزییات امتحانی بررسی میکنیم.
سلول چیست؟ آجرهای زنده بدن موجودات زنده
اگر به یک ساختمان بزرگ نگاه کنید، میبینید که از چیدن هزاران آجر کوچک روی هم ساخته شده است. بدن موجودات زنده مثل انسانها، گیاهان و جانوران هم دقیقاً همینطور است. سلولها را میتوان همان آجرهای زنده و پویای بدن دانست که در کنار هم قرار گرفتهاند تا یک موجود زنده بزرگ را شکل دهند.
سلولها آنقدر ریز هستند که با چشم معمولی دیده نمیشوند. برای تماشای این اجزای میکروسکوپی، دانشمندان و دانشآموزان از ابزاری به نام میکروسکوپ استفاده میکنند که میتواند تصویر آنها را هزاران برابر بزرگتر نشان دهد. نکته جالب امتحانی این است که وقتی موجودات زنده رشد میکنند و بزرگتر میشوند، اندازهی سلولهای آنها تغییر چندانی نمیکند، بلکه تعداد سلولها از طریق فرآیند تقسیم سلولی بیشتر و بیشتر میشود.
نام بردن قسمت های مختلف سلول علوم چهارم به زبان ساده
هر سلول برای اینکه بتواند زنده بماند و وظایف خود را به درستی انجام دهد، از اجزای مختلفی تشکیل شده است. کتاب علوم چهارم دبستان برای درک بهتر دانشآموزان، سلول را به یک کارخانه کوچک تشبیه میکند که هر بخش آن مسئولیت خاصی دارد. سه قسمت اصلی که در تمام سلولها یافت میشوند عبارتند از:
پوسته مانند دیوارهای پیرامونی یا نگهبان کارخانه است. این لایه نازک و انعطافپذیر دور سلول را کاملاً میپوشاند، از آن محافظت میکند و وظیفه مهمی دارد: کنترل میکند چه موادی (مانند آب، اکسیژن و مواد مغذی) اجازه دارند وارد سلول شوند و چه مواد زایدی باید از آن خارج گردند.
سیتوپلاسم مانند فضای داخل اتاقها یا محوطه داخلی کارخانه است. این بخش یک مایع غلیظ، شفاف و ژلهمانند است که تمام فضای درون سلول را پر کرده است. سایر اجزا و اندامکهای ریز سلول در این مایع شناور هستند و مواد غذایی مورد نیاز سلول نیز در آن قرار دارد.
هسته دقیقاً مانند اتاق فرماندهی، مدیر کارخانه یا مغز سلول عمل میکند. هسته معمولاً تیره، گرد و بزرگ است و اغلب در مرکز سلول دیده میشود. این بخش حیاتی تمام کارهای سلول از جمله فرمان رشد، تغذیه، تنفس و تقسیم سلولی را هدایت و کنترل میکند.
تفاوت سلول گیاهی و جانوری؛ تفاوت خانه گیاهان و جانوران
اگرچه همه سلولها دارای سه بخش اصلی یعنی پوسته، سیتوپلاسم و هسته هستند، اما وقتی زیر میکروسکوپ به سلولهای گیاهی و جانوری نگاه میکنیم، متوجه تفاوتهای آشکاری میشویم. این تفاوتها به دلیل نوع زندگی و نیازهای متفاوت گیاهان و جانوران شکل گرفته است.
مراحل و معیارهای تشخیص سلولها از یکدیگر
شکل ظاهری و هندسی: سلولهای گیاهی معمولاً به دلیل داشتن ساختار منظم، شکل چندضلعی، مستطیلی و کشیده دارند؛ در حالی که سلولهای جانوری اغلب گرد، بیضی یا دارای شکلهای نامنظم هستند.
دیواره سلولی (پوشش دوم): گیاهان برخلاف جانوران اسکلت استخوانی ندارند تا پابرجا بمانند. به همین دلیل، سلولهای گیاهی علاوه بر پوسته، یک پوشش ضخیم و محکم به نام دیواره سلولی دارند که باعث استواری تنه درختان و شاخهها میشود.
سبزدیسه یا کلروپلاست: گیاهان موجودات تولیدکننده هستند و خودشان غذا میسازند. این کار در بخشهای سبزرنگی به نام کلروپلاست انجام میشود که حاوی رنگدانه سبز است. سلولهای جانوری این بخش را ندارند و باید غذا را از بیرون تامین کنند.
اندازه واکوئل (کُریچه): واکوئلها حکم انبار سلول را دارند که آب و مواد غذایی را ذخیره میکنند. در سلولهای گیاهی به دلیل نیاز شدید به ذخیره آب، یک واکوئل بسیار بزرگ در مرکز قرار دارد، اما در سلولهای جانوری واکوئلها بسیار کوچک و کمتعداد هستند.
جدول مقایسه سریع اجزای سلولها
خلاصه تفاوتها: سلولهای گیاهی دارای دیواره سلولی محکم، کلروپلاست (سبزدیسه) برای غذاسازی و واکوئل بزرگ مرکزی هستند و شکلی چندضلعی دارند. در مقابل، سلولهای جانوری دیواره سلولی و کلروپلاست ندارند، واکوئلهای آنها کوچک است و ظاهری گرد یا نامنظم دارند.
پرسشهای متداول و نکات تکمیلی علوم چهارم
چرا در کتاب علوم چهارم سلول را به کارخانه تشبیه کردهاند؟
چون مانند یک کارخانه که بخشهای مختلف آن (دیوار، محوطه و مدیر) با همکاری هم کالا تولید میکنند، در سلول نیز پوسته، سیتوپلاسم و هسته با همکاری هم کارهای حیاتی مانند تنفس، تغذیه و رشد را انجام میدهند.
اگر هسته سلول آسیب ببیند چه اتفاقی میافتد؟
از آنجا که هسته مرکز فرماندهی و مدیر سلول است، با آسیب دیدن آن تمام فعالیتهای منظم سلول متوقف شده، سلول دیگر نمیتواند رشد یا تقسیم شود و در نهایت از بین میرود.
چرا سلول های گیاهی در نقاشی های کتاب علوم معمولاً سبز رنگ هستند؟
این رنگ سبز به دلیل وجود اندامکی به نام کلروپلاست (سبزدیسه) در سلولهای گیاهی است که وظیفه فتوسنتز یا همان غذاسازی را با استفاده از نور خورشید بر عهده دارد.
نظرات