جغرافیای ثروت؛ قطبهای نفتی جنوب و غرب ایران
ایران به عنوان یکی از بزرگترین مالکان ذخایر هیدروکربوری جهان، بخش عمده ثروت نفتی خود را در پهنه چینخورده زاگرس و حوضه رسوبی خلیج فارس جای داده است. ساختار زمینشناسی این مناطق به گونهای است که مخازن عظیم نفت در سازندهای کربناته آسماری، بنگستان و سروک محبوس شدهاند و هر ساله سهم بزرگی از درآمد ملی را تأمین میکنند.
در یک تقسیمبندی کلان فنی و مدیریتی، این ذخایر به دو بخش میدانهای جنوب (عمدتاً در استانهای خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر و آبهای خلیج فارس) و میدانهای غرب (عمدتاً در استانهای ایلام و کرمانشاه) تفکیک میشوند. مخازن بخش جنوبی کشور تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب و شرکت نفت و گاز اروندان اداره میشوند، در حالی که مخازن منطقه غرب زیر نظر شرکت بهرهبرداری نفت و گاز غرب (از زیرمجموعههای شرکت نفت مناطق مرکزی) توسعه مییابند.
ابرمیدانهای نفتی جنوب؛ ستون فقرات اقتصاد انرژی
مناطق نفتخیز جنوب، قلب تپنده تولید نفت کشور هستند. در اینجا به معرفی غولهای نفتی مستقر در بخش جنوبی که بیشترین سهم در تولید روزانه را دارند میپردازیم:
گنجینههای غرب کشور؛ میدانهای ژئوپلیتیک و مرزی
میدانهای نفتی منطقه غرب کشور، به ویژه در استان ایلام، به دلیل قرارگیری در مناطق کوهستانی و شرایط خاص زمینشناسی، ویژگیهای منحصر به فردی دارند و بسیاری از آنها با کشور همسایه مشترک هستند.
کانون توسعه جدید؛ میدانهای غرب کارون
منطقه غرب کارون در سالهای اخیر به قطب اصلی توسعه صنعت نفت ایران تبدیل شده است. این منطقه میزبان بزرگترین مخازن مشترک مرزی با کشور عراق است و طرحهای عظیم توسعهای برای آن تعریف شده است.
میدانهای دریایی خلیج فارس؛ پیشگامان استخراج در آب
علاوه بر میادین خشکی، خلیج فارس بستری برای میدانهای عظیم دریایی است که استخراج از آنها نیازمند دانش فنی پیشرفته و سکوهای عظیم دریایی است.
- میدان نفتی درود: واقع در جزیره خارک، به عنوان اولین میدان نفتی دریایی ایران شناخته میشود و فرآیند بازیافت ثانویه در آن بسیار فعال است تا سطح برداشت از مخزن حفظ شود.
- میدانهای سروش و نوروز: از مهمترین میدانهای نفتی در آبهای خلیج فارس که نفت فوق سنگین تولید میکنند و فرآوری آنها نیازمند تأسیسات ویژه دریایی برای گرم کردن نفت و جداسازی آب و نمک است.
- لایه نفتی پارس جنوبی: اگرچه پارس جنوبی بزرگترین میدان گازی جهان است، اما بخش نفتی آن نیز دارای ذخایر قابل توجهی است که به صورت مشترک با قطر توسعه مییابد و به دلیل شرایط خاص لایه نفتی، تکنولوژی استخراج آن بسیار پیچیده است.
مشخصات فنی نفت؛ سبک و سنگین
تولید نفت در ایران تنها محدود به استخراج نیست، بلکه نوع نفت استخراج شده (سبک یا سنگین) مستقیماً بر بازارهای هدف و ظرفیت پالایشگاهها تأثیر میگذارد.
نفت سبک (خوزستان): عمدتاً از سازند آسماری در میدانهایی مثل اهواز و مارون استخراج میشود؛ دارای درجه API بین ۳۰ تا ۳۴، گوگرد پایین و ویسکوزیته کم است که پالایش سادهتر و بازدهی بنزین بالاتری دارد.
نفت سنگین و ترش (غرب و غرب کارون): مخازن ایلام، غرب کارون و گروه بنگستان خوزستان حاوی نفت سنگین (API بین ۱۵ تا ۲۵) با درصد گوگرد و آسفالتن بالا هستند که به دلیل وجود گاز هیدروژن سولفید (H2S)، تجهیزات آنها باید مقاوم در برابر خوردگی شدید باشند.
برای حفظ فشار مخازن در میادین پیر جنوب، روشهای بازیافت ثانویه مانند تزریق گاز (Gas Injection) و فرازآوری با گاز (Gas Lift) اجرا میشود؛ در حالی که در مخازن سنگین غرب کارون از پمپهای درونچاهی غوطهور برقی (ESP) استفاده میگردد تا نفت سنگین با موفقیت به سطح زمین هدایت شود.
پرسشهای متداول
تفاوت ذخیره درجا با ذخیره قابل برداشت چیست؟
ذخیره درجا به کل حجم نفت موجود در لایههای زیرزمینی مخزن اطلاق میشود، اما ذخیره قابل برداشت، آن بخشی از نفت است که با استفاده از تکنولوژیهای کنونی حفاری و با در نظر گرفتن توجیه اقتصادی، قابل استحصال است. به طور معمول در ایران، ضریب بازیافت مخازن بین ۲۰ تا ۳۰ درصد تخمین زده میشود.
چرا استخراج نفت از میدانهای غرب کارون پیچیدهتر از میادین قدیمی جنوب است؟
میدانهای غرب کارون مانند آزادگان و یادآوران دارای نفت سنگینتر و ویسکوزیته بالاتر هستند. به علاوه، به دلیل ساختار زمینشناسی خاص لایههای نفتی در این منطقه، استفاده از پمپهای ESP (الکتروپمپهای درونچاهی) نسبت به روشهای سنتی فرازآوری با گاز، هزینه عملیاتی و پیچیدگی فنی بیشتری را میطلبد.
بزرگترین میدان نفتی ایران از نظر حجم ذخایر کدام است؟
میدان نفتی اهواز با ذخیره درجای حدود ۶۵ میلیارد بشکه نفت خام، به عنوان بزرگترین میدان نفتی خشکی ایران و یکی از بزرگترین مخازن جهان شناخته میشود که نقش محوری در تأمین نفت خام کشور برای سالهای طولانی ایفا کرده است.
نظرات