سه نمونه اصلی از شیوه زندگی مردم در نواحی مختلف کشور عبارتاند از: زندگی روستایی، زندگی شهری و زندگی عشایری (کوچنشینی) که هر کدام بر اساس شرایط جغرافیایی، نوع معیشت و معماری خاص خود شکل گرفتهاند.
تنوع جغرافیایی و شکلگیری شیوههای مختلف زندگی
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، دارای تنوع اقلیمی و ناهمواریهای بسیار زیادی است که باعث ایجاد زیستبومهای متنوعی در سراسر کشور شده است. این گستردگی آبوهوایی تأثیر مستقیمی بر نحوه گذران زندگی انسانها در طول تاریخ داشته است.
انسانها برای بقا و گذران زندگی مجبورند خود را با محیط پیرامون سازگار کنند؛ به همین دلیل، شیوه مسکن، پوشاک، خوراک و نوع فعالیتهای اقتصادی مردم در یک منطقه کوهستانی با یک منطقه کویری یا ساحلی تفاوت ساختاری دارد. این تفاوتها جلوهای از هوش مادی و سازگاری انسان با طبیعت است.
در کتابهای مطالعات اجتماعی و جغرافیای نظام آموزشی، این تفاوتها در قالب سه نوع سکونتگاه و سبک زندگی اصلی بررسی میشود تا ارتباط متقابل انسان و محیط به خوبی تبیین شود. در ادامه هر یک از این شیوهها را به صورت دقیق بررسی میکنیم.
۱. زندگی روستایی (نواحی پایکوهی و دشتهای حاصلخیز)
در زندگی روستایی، جمعیت کمتر و تراکم آن پایینتر از شهرها است و بیشتر مردم با یکدیگر رابطه خویشاوندانه، قومی و صمیمانه نزدیکی دارند. روحیه تعاون و همکاری در امور مختلف کشاورزی و برداشت محصول از ویژگیهای بارز این سبک زندگی است.
- فعالیت اقتصادی: پایه اصلی معیشت بر کشاورزی، باغداری، دامداری و تولید صنایع دستی بومی استوار است که مستقیماً به منابع طبیعی و خاک وابسته است.
- نوع مسکن: خانههای روستایی معمولاً حیاطدار، وسیع و در ارتباط مستقیم با طبیعت هستند. در طراحی این خانهها فضایی برای نگهداری دامها، انبارهای ذخیره غلات و علوفه و کارگاههای کوچک صنایع دستی پیشبینی میشود.
۲. زندگی شهری (نواحی جلگهای و مراکز صنعتی)
زندگی شهری با تراکم بالای جمعیت، تنوع قومیتی، فرهنگی و گسترش آپارتماننشینی و ساختمانهای بلندمرتبه شناخته میشود. روابط اجتماعی در شهرها به دلیل جمعیت زیاد، نسبت به روستاها رسمیتر و کمرنگتر است.
شغل غالب مردم در شهرها در بخشهای خدمات، صنعت، تجارت و امور اداری است و وابستگی مستقیم به زمین و فعالیتهای زراعی در آن بسیار کم به چشم میخورد. شهرهای بزرگ معمولاً در نواحی جلگهای یا مناطقی که دسترسی مناسبی به راههای ارتباطی، کارخانهها و منابع آب کافی داشتهاند، شکل گرفته و به مرور زمان رشد کردهاند.
نکته مهم: گذار از زندگی روستایی به شهری در دهههای اخیر شتاب بیشتری گرفته است، اما کماکان اصالت تولیدی روستاها به عنوان رگ حیاتی تأمین مواد غذایی کشورها حفظ شده است.
۳. زندگی عشایری (نواحی کوهستانی و کوهپایهای)
زندگی عشایری یا ایلنشینی یکی از قدیمیترین شیوههای زیست در ایران است که ساختار اجتماعی آن بر پایه قبیله، طایفه و وابستگیهای شدید فامیلی شکل میگیرد. این شیوه زندگی وابستگی تام به طبیعت و چرخه فصول دارد.
درآمد و معیشت اصلی عشایر از راه دامداری سنتی تأمین میشود. آنها برای تأمین علوفه تازه برای دامهای خود، سالی دو بار بین ییلاق (مناطق سردسیر کوهستانی در تابستان) و قشلاق (مناطق گرمسیر کمارتفاع در زمستان) کوچ میکنند.
مسکن عشایر به دلیل جابهجایی مداوم، سبک و قابل حمل است؛ چادرهای سیاه (سیاه چادر) که از موی بز بافته میشوند، نماد اصلی معماری و سکونت این مردم سختکوش است که آنها را در برابر نفوذ آب و سرما محافظت میکند.
مقایسه سبک زندگی مردم بر اساس نواحی اقلیمی ایران
علاوه بر دستهبندی سهگانه بالا، شیوه زندگی مردم را میتوان بر اساس مناطق جغرافیایی و اقلیمی نیز به سه نمونه شاخص دیگر تقسیم کرد که در کتابهای درسی به آنها اشاره شده است:
دارای زمستانهای سرد و طولانی است. مردم خانههای خود را از سنگ و چوب با دیوارهای ضخیم میسازند تا گرما حفظ شود. شغل اصلی آنها دامداری، باغداری مناطق سردسیر و بافت گلیم و جاجیم است.
با کمبود شدید آب و گرمای سوزان شناخته میشود. شاهکار معماری این منطقه خانههای خشتی و گلی با سقفهای گنبدی و بادگیرهای مرتفع برای خنکسازی هوا است. معیشت مردم این ناحیه وابسته به حفر قنات و کشت محصولات مقاوم مانند پسته، انار و خرما بوده است.
زندگی مردم کاملاً با دریا گره خورده است. در شمال خانهها دارای سقفهای شیروانی برای عبور باران فراوان هستند و شغل مردم شالیکاری و صیادی است. در جنوب هوا گرم و شرجی است، خانهها دارای ایوان و شناشیل هستند و مردم به دریانوردی، صیادی و تجارت مشغولاند.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: به طور کلی شیوههای زندگی تحت تأثیر محیط به سه دسته روستایی، شهری و عشایری تقسیم میشوند که هر کدام در نواحی کوهستانی، کویری و ساحلی جلوههای معماری و معیشتی متفاوتی مانند خانههای سنگی، خشتی یا شیروانی به خود میگیرند.
پرسشهای متداول (FAQ)
عوامل اصلی تعیینکننده شیوه زندگی در نواحی مختلف چیست؟
عوامل طبیعی مانند آبوهوا، میزان بارندگی، جنس خاک، ناهمواریها و دسترسی به منابع آب، مهمترین عوامل شکلدهنده به نوع شغل، مسکن و پوشش مردم در هر منطقه هستند.
چرا معماری سنتی در سه ناحیه کوهستان، کویر و ساحل با هم تفاوت دارد؟
زیرا این معماری بر اساس مصالح بومآورد و برای سازگاری با اقلیم طراحی شده است؛ سنگ در کوهستان برای مقابله با سرما، خشت در کویر برای فرار از گرما، و سقف شیروانی در شمال برای هدایت بارانهای شدید استفاده میشود.
تفاوت اصلی معیشت روستایی و عشایری در چیست؟
روستاییان یکجانشین هستند و اقتصاد آنها بیشتر بر پایه کشاورزی و زمینداری است، در حالی که عشایر کوچنشین بوده و تمام معیشت آنها به جابهجایی فصلی و پرورش دام وابسته است.
نظرات