دو دشت وسیع ایران بر اساس کتاب مطالعات اجتماعی پایه هفتم، دشت کویر و دشت لوت نام دارند.
بررسی دو دشت وسیع ایران در فلات مرکزی
در درس نهم کتاب مطالعات اجتماعی پایه هفتم، دانشآموزان با ناهمواریهای داخلی ایران آشنا میشوند. در این بخش، بخشهای مرکزی و شرق فلات ایران به عنوان سرزمینهای پست و هموار معرفی شدهاند که دو دشت بسیار پهناور را در خود جای دادهاند. شناخت ویژگیهای جغرافیایی این دو پهنه خاکی برای درک ساختار طبیعی کشور اهمیت بالایی دارد.
دشت کویر (کویر مرکزی) بزرگترین پهنه هموار در فضای داخلی ایران است که بخشهای وسیعی از استانهای سمنان، اصفهان، یزد و خراسان رضوی را در بر میگیرد و ویژگی بارز آن وجود شورهزارها و نمکزارهای گسترده است. زمینهای این منطقه به دلیل تبخیر شدید آب و وجود نمک فراوان، قابلیت کشت محدودی دارند و ساختار زمینشناسی خاصی را پدید آوردهاند.
دشت لوت دومین دشت وسیع ایران است که در جنوب شرقی کشور و در میان استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی واقع شده است؛ این منطقه به عنوان یکی از گرمترین نقاط کره زمین شناخته میشود و پدیدههای منحصربهفردی مانند کلوتها را در خود دارد. کلوتها یا همان عارضههای کلوخی شکل، بر اثر فرسایش باد و باران در طول میلیونها سال ایجاد شدهاند و چشماندازی شگفتانگیز به این بخش از فلات ایران بخشیدهاند.
ویژگیهای اقلیمی و طبیعی دشتهای وسیع ایران
هر دو دشت وسیع داخلی ایران در دسته اقلیمهای خشک و فراخشک قرار میگیرند. محصور شدن این چالههای ساختاری میان رشتهکوههای بلند البرز و زاگرس مانع ورود تودههای هوای مرطوب به این مناطق میشود. همین حصار کوهستانی باعث شده است که ابرهای بارانزا قبل از رسیدن به مرکز کشور، رطوبت خود را در دامنهها از دست بدهند.
میانگین بارندگی سالانه در دشت کویر کمتر از ۵۰ میلیمتر و در بخشهای مرکزی دشت لوت حتی به کمتر از ۳۰ میلیمتر میرسد که این امر زمینهساز خشکی شدید هوا و نوسانات دمایی بالا میان روز و شب شده است. در غیاب رطوبت و پوشش گیاهی، زمین در طول روز به سرعت گرمای خورشید را جذب میکند و در شب نیز با سرعت بالا آن را از دست میدهد.
به دلیل شوری مفرط خاک در دشت کویر و دمای بسیار بالا در دشت لوت، پوشش گیاهی در این مناطق بسیار فقیر و محدود به گیاهان شورپسند یا بوتههای مقاوم به خشکی است و بخشهای زیادی از آنها کاملاً فاقد پوشش گیاهی هستند. با این حال، جانورانی که به زندگی در شرایط سخت بیابانی عادت دارند، در نواحی حاشیهای این دشتها دیده میشوند.
کاربردها و پتانسیلهای اقتصادی دشت کویر و دشت لوت
برخلاف دشتهای حاصلخیز کوهپایهای یا جلگههای ساحلی، این دو دشت وسیع به دلیل شرایط حاد اقلیمی قابلیت کشاورزی سنتی و گسترده را ندارند و به همین دلیل تراکم جمعیتی بسیار پایینی داشته و در بخشهای مرکزی خالی از سکنه هستند. با این حال، بیابانهای ایران برخلاف ظاهر خشکشان، منابعی غنی و ارزشمند به شمار میروند.
پتانسیل بالای تولید انرژی خورشیدی و بادی به دلیل روزهای آفتابی طولانی و وزش بادهای منظم جریانی.
وجود ذخایر بزرگ نمک، گچ، سنگهای ساختمانی و ترکیبات شیمیایی مختلف که در صنایع کاربرد فراوان دارند.
جذب گردشگران داخلی و بینالمللی برای کویرنوردی، رصد ستارگان در آسمان پاک شب و عکاسی از پدیدههای طبیعی.
همچنین نواحی حاشیهای این دو دشت وسیع به دلیل بکر بودن، پناهگاههای حیات وحش مهمی به شمار میروند و زیستگاه گونههای نادر و رو به انقراضی مانند یوزپلنگ ایرانی و گورخر ایرانی هستند. حفاظت از این مناطق برای حفظ تنوع زیستی فلات مرکزی کشور اهمیت حیاتی دارد.
جمعبندی درس
خلاصه مطلب: فلات داخلی ایران دو دشت بسیار وسیع به نامهای دشت کویر و دشت لوت دارد. این مناطق به دلیل بارش بسیار کم، اقلیم بیابانی و خاک شور، برای کشاورزی مناسب نیستند اما از نظر اقتصادی، پتانسیل بالایی در جذب گردشگر، تولید انرژی پاک و استخراج مواد معدنی دارند.
پرسشهای متداول
تفاوت دشت و جلگه در کتاب مطالعات اجتماعی هفتم چیست؟
جلگهها زمینهای هموار ساحلی هستند که از انباشت آبرفت رودها در مصب یا سواحل دریاها به وجود میآیند و خاک بسیار حاصلخیزی دارند (مانند جلگه خوزستان)؛ اما دشتها زمینهای هموار ساختاری یا ناشی از فرسایش در نواحی داخلی و میانکوهی هستند که لزوماً حاصلخیز نبوده و ممکن است مانند دشت کویر و لوت کاملاً خشک و بیابانی باشند.
کدام دشت ایران به عنوان اثر طبیعی در میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
دشت لوت به دلیل دارا بودن ویژگیهای منحصربهفرد زمینشناسی، بیابانطبیعی و کلوتهای شگفتانگیز، به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
نظرات