حدود چهل سال بعد از آغاز حمله چنگیزخان، هلاکوخان مغول (نوه چنگیز) در سال ۶۵۴ هجری قمری به ایران حمله کرد و با نابودی اسماعیلیان و خلافت عباسی، سلسله ایلخانان را تاسیس نمود.
پس از هجوم اولیه و خانمانسوز چنگیزخان مغول به مرزهای ایران، کشور ما یکی از تاریکترین دوران تاریخی خود را سپری کرد. اما این پایان ماجرا نبود؛ ساختار سیاسی ایران پس از چنگیز دچار یک فترت و ویرانی عمیق شد تا این که حدود چهار دهه بعد، موج جدید و سازمانیافتهتری از حملات مغول، سرنوشت خاک ایران را به کلی تغییر داد.
طوفان اول و دوره fترت: از چنگیزخان تا موج جدید حملات
حمله ویرانگر چنگیزخان مغول به ایران در سال ۶۱۶ هجری قمری (۱۲۱۹ میلادی) و در پی اشتباهات استراتژیک سلطان محمد خوارزمشاه آغاز شد که به فروپاشی اولیه قلمرو شرقی ایران انجامید. چنگیزخان پس از ویرانیهای گسترده، ایران را به طور کامل فتح نکرد و اداره مناطق تصرفشده را به حاکمان نظامی، داروغهها و کارگزارانی همچون ارغون آقا سپرد که وظیفهشان صرفاً غارت و جمعآوری مالیات بود.
با مرگ چنگیزخان در سال ۶۲۴ هجری قمری و سپس سقوط رسمی و کامل دودمان خوارزمشاهی با کشته شدن سلطان جلالالدین منکبرنی در سال ۶۲۸ هجری قمری، ایران وارد دورهای از تشتت سیاسی، ملوکالطوایفی و ناامنی شدید شد که تا چهل سال بعد ادامه یافت.
ماموریت بزرگ هلاکوخان؛ ۴۰ سال پس از چنگیزخان
در میانه قرن هفتم هجری و حدود ۳۵ تا ۴۰ سال پس از یورش نخست، منگوقاآن (سومین خان بزرگ امپراتوری متحد مغول) به برادر خود هلاکوخان مأموریت داد تا برای فتح نهایی غربی آسیا عازم ایران شود. برخلاف تهاجم اولیه و لجامگسیخته چنگیزخان، حرکت سپاه هلاکوخان در سال ۶۵۱ هجری قمری یک لشکرکشی حکومتی، کاملاً سازمانیافته و با برنامه استقرار یک حکومت مرکزی پایدار بود.
این ارتش بزرگ که با مشارکت یکپنجم از کل نیروهای نظامی امپراتوری مغول حرکت میکرد، از آمودریا گذشت و در سال ۶۵۴ هجری قمری رسماً وارد فلات مرکزی ایران شد تا کار نیمهتمام چنگیز را به پایان برساند.
نکته مهم: تفاوت اساسی تهاجم هلاکوخان با چنگیزخان در این بود که هلاکو با خود مهندسان، پزشکان و مشاوران دیوانی همراه داشت تا پس از فتح نظامی، بلافاصله ساختار حکومتی ایجاد کند.
دو گام استراتژیک هلاکوخان در فتح ایران و منطقه
هلاکوخان برای تثبیت قدرت خود در ایران و خاورمیانه، دو کانون قدرت بزرگ را هدف قرار داد که سالها در برابر مهاجمان پایداری کرده بودند:
با نابودی این دو قطب قدرت، نفوذ مذهبی و سیاسی چندصدساله خلافت بغداد بر ایران خاتمه یافت و بستر جغرافیایی برای تشکیل یک دولت واحد سرزمینی در مرزهای تاریخی ایران فراهم شد.
تاسیس سلسله ایلخانان و احیای دیوانسالاری ایرانی
هلاکوخان پس از تثبیت فتوحات خود، لقب «ایلخان» (به معنای خانِ تابع یا فرمانروای محلی) را برگزید و سلسله ایلخانان را به پایتختی مراغه و بعدها تبریز بنیان نهاد. مغولان که فاقد تجربه کشورداری پیشرفته بودند، برای اداره قلمرو خود نظام دیوانسالاری کهن ایرانی را احیا کرده و امور را به وزرای کارکشتهای چون خاندان جوینی و خواجه نصیرالدین طوسی سپردند.
حضور این دانشمندان در دستگاه قدرت نقش کلیدی در مهار خشونت مغولان، نجات ذخایر علمی (مانند کتابخانه الموت) و هدایت حاکمان به سوی عمران، ساخت رصدخانه مراغه و رونق جاده ابریشم داشت. این رویداد سرآغاز فصلی جدید در تاریخ ایران بود که در آن مغولان فاتح، خود مغلوب فرهنگ و تمدن غنی ایرانی شدند.
«جواب پیشنهادی:» چهل سال پس از حمله اول چنگیزخان، نوه او هلاکوخان در سال ۶۵۴ هجری قمری به ایران تهاجم کرد. او برخلاف چنگیز، با هدف ماندن و حکومت کردن آمد؛ اسماعیلیان و عباسیان را از میان برداشت و دولت متمرکز ایلخانان را در ایران پایهگذاری کرد.
نظرات