مفهوم واژه النصاری در قرآن کریم
کلمه النَّصَارَىٰ در آیه ۱۲۰ سوره بقره جمع واژه نصران یا نصرانی است و به معنای مسیحیان (پیروان حضرت عیسی علیهالسلام) میباشد که اشاره به عدم رضایت تعصبآمیز آنان از مسلمانان مگر در صورت تغییر آیین دارد.
آشنایی با مفاهیم لغوی و اصطلاحات عبارات قرآنی، دریچهای روشن برای درک عمیقتر آیات هدایتگر کلام وحی است. در آیه ۱۲۰ سوره مبارکه بقره، خداوند متعال با بیانی قاطع و اصولی، ابعاد روانی و موضعگیریهای فکری اهل کتاب را تبیین میفرماید تا مسلمانان در مسیر پایداری بر عقیده خود، دچار تزلزل نشوند.
ریشهشناسی لغوی و وجه تسمیه واژه النصاری
در میان مفسران و دانشمندان علم لغت، درباره علت نامگذاری پیروان حضرت عیسی (ع) به واژه نصاری، دو دیدگاه برجسته و علمی وجود دارد که هر کدام از زاویهای خاص به این واژهگزینی نگاه میکنند:
- انتساب به شهر ناصره: دیدگاه مشهور لغوی و تفسیری که بزرگانی مانند راغب اصفهانی بر آن صحه گذاردهاند، حاکی از آن است که این کلمه از نام شهر ناصره واقع در منطقه فلسطین گرفته شده است. این شهر محل رشد، سکونت و آغاز دعوت حضرت عیسی و مریم عذرا بوده و به همین جهت، ایشان در تاریخ به عیسای ناصری شهره گشتند و پیروانشان را نصاری نامیدند.
- ارتباط با ریشه نصر و انصار: دیدگاه تفسیری دیگر که در برخی تفاسیر معاصر به آن پرداخته شده، واژه را برگرفته از آیه ۵۲ سوره آل عمران میداند. در این آیه، هنگامی که حضرت عیسی (ع) احساس کفر و عناد از سوی بنیاسرائیل کرد، فرمود: چه کسانی مرا در راه خدا یاری میکنند؟ حواریون پاکباخته در پاسخ گفتند: ما یاریکنندگان دین خدا (نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ) هستیم. از این رو پیروان او به خاطر این میثاق یاری، نصاری نام گرفتند.
بستر تاریخی و شأن نزول آیه ۱۲۰ سوره بقره
درک شرایط حاکم بر دوران رسالت پیامبر اکرم (ص) در مدینه منوره، به فهم دقیقتر لحن و سیاق این آیه کمک شایانی میکند. این آیه در دورانی نازل شد که چالشهای فکری و بهانهجوییهای متعددی از سوی جریانهای مختلف در برابر حکومت نوپای اسلامی شکل میگرفت.
طبق نقل علامه طبرسی در مجمعالبیان به نقل از ابنعباس، یهود مدینه و مسیحیان منطقه نجران همواره انتظار داشتند که پیامبر اسلام (ص) در محافل و عبادات خود، همسو با سنتهای آنان حرکت کند و حتی تا پیش از تغییر قبله، خوشحال بودند که مسلمانان به سوی بیتالمقدس نماز میگزارند. اما پس از حکم الهی مبنی بر تغییر قبله به سمت کعبه در سال دوم هجرت، آرزوهای خود را بربادرفته دیدند و بهانهجوییهای جدیدی را آغاز کردند.
نکته مهم: این آیه با به کار بردن ادات نفی ابد (لَنْ)، یک قاعده روانشناختی و ابدی را در روابط اعتقادی بیان میکند؛ بدین معنا که زیادهخواهی متعصبان لجباز حدی ندارد و امتیازدهی یکطرفه و پیاپی مسلمانان، هرگز به رضایت واقعی و درونی آنان ختم نخواهد شد.
واژهشناسی مفاهیم کلیدی آیه
برای تبیین دقیقتر پیام آیه، لازم است سه اصطلاح کلیدی و محوری که در بستر این عبارت به کار رفتهاند را تفکیک و بررسی کنیم:
واژه ملت در فرهنگ قرآن به معنای روش، شریعت و طریقت رسمیتیافته است. اضافه شدن این واژه به ضمیر اهل کتاب نشان میدهد که آنان از پیامبر اسلام (ص) خواهان تسلیم شدن در برابر سنتهای تحریفشده و فرعی خود بودند.
این عبارت نشاندهنده انحصار هدایت واقعی در وحی خالص آسمانی است. آیه تأکید میکند که شریعتهای پیشین پس از نسخ و تحریف، دیگر مصداق هدایت تام نیستند و تنها مسیر روشن، تسلیم در برابر امر کنونی خداست.
قرآن کریم در انتهای آیه، خواستههای غیرمنطقی و لجبازانه را به جای دین، «اهواء» نامیده است؛ چرا که آیینهای آنان آمیخته به بدعتها، سلایق شخصی و تمایلات نفسانی شده بود.
تحلیل تطبیقی تفاسیر بزرگ اسلامی
رویکرد مفسران بزرگ جهان اسلام در تحلیل مفاد این آیه، ابعاد گوناگون و ارزشمندی از معارف قرآنی را برای جویندگان آشکار میسازد:
تفسیر المیزان (علامه طباطبایی): علامه با تمرکز بر تحلیلهای ژرف اجتماعی و مرزبانی عقیدتی، تأکید دارد که این آیه مظهر ترجیح رضایت پروردگار بر خوشایند مردم است. ایشان بیان میکند که سازش بر سر اصول وحیانی به هیچ عنوان ممکن نیست و جامعه اسلامی باید استقلال فکری خود را حفظ کند.
تفسیر مجمعالبیان (شیخ طبرسی): این مفسر گرانقدر به تحلیل دقیق ادبی، صرفی و نحوی واژگان پرداخته و شأن نزول مفصلی را ناظر به رفتارهای مدنی یهود و نصارای نجران ارائه میدهد تا ریشههای تاریخی دشمنی آنان مشخص شود.
تفسیر ابنکثیر: این تفسیر با رویکرد نقلی، تاکید دارد که مقصود از کلمه «العلم» در آیه، همان قرآن و سنت قطعی است و پس از آمدن علم الهی، هیچ عذر و بهانهای برای تمایل به خواستههای لجبازانه دیگران پذیرفته نخواهد شد.
جمعبندی پیام آیه
«جواب پیشنهادی:» واژه النصاری در این آیه به روشنترین شکل به جامعه مسیحیان اشاره دارد. پیام محوری آیه به همه مؤمنان در طول تاریخ این است که اصول و ارزشهای دینی خود را فدای جلب رضایت موقت و متعصبانه دیگران نکنند، چرا که ایستادگی بر حق و کسب رضایت خداوند، بالاترین هدف یک انسان مؤمن است.
پرسشهای متداول
چرا در آیه ۱۲۰ سوره بقره، لحن خطاب به پیامبر (ص) با وجود مقام عصمت بسیار شدید است؟
عبارت «وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ» از باب کنایه و مَثَل معروف «به در بگو تا دیوار بشنود» (إیاکِ أَعْنِی وَاسْمَعِی یا جَارَةُ) است. هدف واقعی آیه، هشدار باش قاطع به مسلمانان سستایمان است تا بدانند در صورت سازش بر سر اصول دین، پیوند ولایت و نصرت الهی با جامعه اسلامی قطع خواهد شد.
تفاوت واژه انصار با نصاری در اصطلاح قرآنی چیست؟
هرچند هر دو واژه از ریشه «ن-ص-ر» هستند، اما در اصطلاح و کاربرد قرآنی کاملاً متمایزند؛ «نصاری» به عنوان یک عنوان عمومی و شناسنامهای برای پیروان دین مسیحیت به کار رفته است، در حالی که «انصار» به عنوان یک صفت افتخاری و سپس نامی خاص، برای یاران مدینهای پیامبر اسلام (ص) که به مهاجران پناه و یاری دادند، استفاده میشود.
نظرات