در فاصله سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۶ (دوره پس از سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ تا آغاز انقلاب ۱۳۵۷)، مخالفان رژیم پهلوی شامل طیف گستردهای از گروههای سیاسی، مذهبی، چپگرا و ملیگرا بودند. این گروهها به دلایل مختلفی مانند سرکوب سیاسی، وابستگی به غرب، نابرابری اجتماعی، فقدان آزادیهای مدنی و مخالفت با سیاستهای مدرنیزاسیون شاه، با حکومت محمدرضا شاه پهلوی مقابله میکردند.
۱. گروههای مذهبی و اسلامگرا
- روحانیون و پیروان امام خمینی (ره):
- پس از تبعید امام خمینی در سال ۱۳۴۲، شبکهای از روحانیون و طلاب (مانند آیتالله مطهری، آیتالله بهشتی، آیتالله طالقانی) به رهبری غیرمستقیم ایشان فعالیت میکردند.
- تشکیل جامعه روحانیت مبارز تهران و گسترش مساجد و حسینیهها به کانونهای مخالفت.
- فداییان اسلام (اگرچه در دهه ۱۳۳۰ ضربه خوردند، برخی اعضا در این دوره فعال بودند).
- حوزههای علمیه قم و مشهد که بهعنوان پایگاههای فکری ضد رژیم عمل میکردند.
۲. گروههای چپگرا و مارکسیست
- سازمان چریکهای فدایی خلق:
- در سال ۱۳۴۹ با ادغام دو گروه مارکسیست تشکیل شد و به مبارزه مسلحانه علیه رژیم پرداخت.
- ترورهای نمادین و درگیریهای نظامی با نیروهای امنیتی (مانند واقعه سیاهکل ۱۳۴۹).
- حزب توده ایران:
- اگرچه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تضعیف شد، اما در دهه ۱۳۵۰ بهصورت مخفیانه فعالیت میکرد و در میان دانشجویان و کارگران نفوذ داشت.
- گروههای مارکسیست مستقل (مانند جنبش انقلابی مردم ایران یا برخی حلقههای دانشجویی خارج از کشور).
۳. گروههای ملیگرا و جبهه ملی
- جبهه ملی ایران:
- شامل چهرههایی مانند داریوش فروهر، کریم سنجابی و شاپور بختیار (که بعدها مواضع متفاوتی گرفتند).
- بیشتر بر مخالفت غیرخشونتآمیز، دفاع از مشروطیت و نفی دیکتاتوری تمرکز داشتند.
- نهضت آزادی ایران:
- تحت رهبری مهندس مهدی بازرگان و با ترکیبی از ملیگرایی و اسلام سیاسی فعالیت میکرد.
۴. گروههای دانشجویی و روشنفکری
- کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور:
- یکی از مهمترین تشکلهای مخالف در اروپا و آمریکا که هم با مارکسیستها و هم با ملیمذهبیها همکاری میکرد.
- انجمنهای اسلامی دانشجویان (در دانشگاههای داخلی و خارج).
- روشنفکران مستقل (مانند جلال آلاحمد، علی شریعتی) که با نوشتههای خود ایدئولوژی ضد رژیم را تقویت میکردند.
۵. گروههای قومی و separatist
- جنبشهای کردی (مانند حزب دموکرات کردستان ایران و کومله) که خواهان خودمختاری بودند.
- جبهه آزادیبخش خلق عرب (در خوزستان).
۶. سایر مخالفان
- کارگران و اتحادیههای صنعتی که در اعتراض به شرایط سخت کاری دست به اعتصاب میزدند (مانند اعتصابات کارگران نفت در دهه ۱۳۵۰).
- بازاریان که به دلیل سیاستهای اقتصادی شاه و ارتباط با روحانیت، از مخالفان سرسخت رژیم بودند.
روشهای مبارزه:
- مبارزه مسلحانه (فداییان خلق، مجاهدین خلق در ابتدا).
- تبلیغات و انتشار نشریات مخفی.
- اعتراضات خیابانی و اعتصابات (بهویژه در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷).
- فعالیتهای بینالمللی (مانند لابیگری در خارج علیه رژیم پهلوی).
جمعبندی:
در این دوره، مخالفت با رژیم پهلوی بهتدریج گسترش یافت و ترکیبی از اسلامگرایان، چپگرایان، ملیگرایان و گروههای قومی را دربرمیگرفت. سرکوب شدید ساواک نتوانست این جریانها را کاملاً از بین ببرد، و در نهایت این ائتلاف ناهمگون به انقلاب ۱۳۵۷ منجر شد.
نظرات