بر اساس معتبرترین و دقیقترین منابع کهن تاریخی و روایی شیعه، حضرت شهربانو (مادر امام سجاد) سالها پیش از واقعه عاشورا در مدینه از دنیا رفته بود و در روز عاشورا در کربلا حضور نداشت.
مسئله حضور یا عدم حضور شخصیتهای برجسته صدر اسلام در حوادث سرنوشتسازی مانند واقعه کربلا، همواره یکی از موضوعات چالشبرانگیز در میان مورخان و مقتولنویسان بوده است. یکی از این شخصیتها، حضرت شهربانو، مادر گرامی امام زینالعابدین (ع) و همسر امام حسین (ع) است. در فرهنگ عامه و برخی کتابهای روضه، داستانهای متعددی درباره سرنوشت او در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری نقل شده است؛ اما پژوهشهای علمی و اسناد متقن مذهبی، پرده از حقایق دیگری برمیدارند.
حقایق تاریخی درباره زمان وفات مادر امام سجاد (ع)
مورخان بزرگ مذهب تشیع بر اساس احادیث و اسناد دست اول، خط بطلانی بر شایعات حضور این بانو در کربلا کشیدهاند. دلایل کلیدی درگذشت ایشان پیش از قیام عاشورا به شرح زیر است:
- مطابق با گزارشهای اصیل و متقن مذهبی از جمله کتاب شریف عیون اخبار الرضا اثر شیخ صدوق، حضرت شهربانو پس از به دنیا آوردن امام زینالعابدین (ع) در حالت نفاس یا بر اثر بیماری از دنیا رفت.
- فاصله زمانی بین تولد امام چهارم (سال ۳۸ هجری) تا واقعه جانسوز عاشورا (سال ۶۱ هجری) نشان میدهد که این بانو حداقل ۲۲ سال پیش از حوادث کربلا در مدینه دار فانی را وداع گفته بود.
- پیکر مطهر این بانو پس از درگذشت، در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد؛ به همین دلیل امام سجاد (ع) در کربلا مادری به خود ندید و تحت سرپرستی دایهای مهربان (کنیز امام حسین) رشد یافت.
واکاوی و ریشهیابی شایعات و روایات عامیانه
با وجود ادله قاطع مکتوب، سوال اینجاست که چرا داستانهای متناقضی درباره حضور او در روز عاشورا پدید آمده است؟ بررسی سیر تحول مقاتل نشان میدهد که برخی گزارشهای فاقد اعتبار به تدریج وارد زبان مردم شدهاند:
برخی کتابهای مقتلی و داستانی متأخر مانند روضة الشهداء ملاحسین واعظ کاشفی (نگاشته شده در قرن دهم هجری) برای سوزناکتر کردن مجالس و برانگیختن عواطف مخاطبان، صحنههایی خیالی از حضور و گفتوگوی او با امام حسین (ع) خلق کردهاند که به هیچ وجه فاقد سندیت است.
همچنین ادعای غرق شدن شهربانو در رود فرات برای رهایی از اسارت سپاه کوفه، از تحریفات آشکار مقتلی دوره قاجار است و در هیچیک از مقاتل اولیه و معتبر مانند مقتل ابومخنف یا الارشاد شیخ مفید وجود خارجی ندارد.
حقیقت بقعه بیبی شهربانو در شهر ری چیست؟
یکی از دلایل اصلی پایدار ماندن باور به زنده بودن شهربانو در روز عاشورا، وجود بقعهای به همین نام در دامنه جنوبی کوه ری است. اما تحقیقات باستانشناسی و تاریخی روایت دیگری از این بنا دارند:
پژوهشگران تاریخ و باستانشناسی برجسته معتقدند بنای موجود در کوه ری، در اصل یک نیایشگاه باستانی پیش از اسلام (احتمالاً معبد آناهیتا، ایزدبانوی آبها و پاکی) بوده است. ایرانیان در قرون اولیه اسلامی برای حفظ این بنای باارزش معماری از خطر تخریب توسط تندروها، آن را به آرامگاهی نمادین برای همسر ایرانی امام حسین (ع) منتسب کردند.
جالب اینجاست که وجود باورهای فولکلور کهن در این بقعه، مانند ممنوعیت سنتی ورود مردان به بخشهای اصلی آن، کاملاً با آیینهای قدیمی معابد آناهیتا همخوانی دارد و ارتباطی با مدفن واقعی همسر امام ندارد.
جمعبندی تاریخی
جواب پیشنهادی: تحلیل همهجانبه متون سیره و تاریخ تشیع اثبات میکند که حضرت شهربانو به دلیل وفات زودهنگام در مدینه، در کربلا حضور نداشته و به تبع آن، حوادثی چون اسارت، غرق شدن در فرات یا پناه آوردن به کوههای ایران، اساساً بازسازیهای اسطورهای و مقتلی متأخر هستند و اعتبار علمی ندارند.
پرسشهای متداول کاربران
کدام یک از همسران امام حسین (ع) در واقعه کربلا حضور داشتند؟
بر اساس تحقیق مورخان برجسته از جمله دکتر رجبی دوانی، تنها همسری که همراه امام حسین (ع) در کربلا حضور داشت و به اسارت رفت، حضرت رباب (مادر حضرت علیاصغر و سکینه) بود.
چرا در منابع تاریخی نامهای متعددی برای مادر امام سجاد (ع) ذکر شده است؟
در منابع متقدم بیش از ۱۰ نام و لقب مانند شاهزنان، جهانشاه، غزاله، سلافه و خوله برای ایشان نقل شده که این تشتت آرا، نشاندهنده ابهام گسترده در جزئیات شناسنامهای و هویت ساسانی او نزد مورخان است.
چرا داستان فرار شهربانو به ایران در فرهنگ عامه تا این حد رشد کرد?
علت اصلی رشد این اسطورهها، تمایل عاطفی و فرهنگی جامعه ایرانی برای برقرار کردن یک پیوند نسبی و خونی میان خاندان علوی و پادشاهان پیش از اسلام ایران (ساسانیان) بوده است.
نظرات