«امشب به صحرا بیکفن جسم شهیدان است / شام غریبان است» یک نوحه سنتی و دودمه اصیل عاشورایی در دستگاه همایون و آواز دشتی است که سراینده آن در ادبیات شفاهی مذهبی ایران قرار دارد.
یکی از ماندگارترین، حزنانگیزترین و اصیلترین مراثی مذهبی که در شب یازدهم محرم در تمامی تکیهها و حسینیههای ایران طنینانداز میشود، نوحه معروف شام غریبان است. این اثر فراتر از یک مرثیه ساده، به بخشی از هویت تقویم آیینی جامعه ایرانی تبدیل شده است.
متن کامل نوحه سنتی امشب به صحرا بی کفن جسم شهیدان است
در ادامه متن دقیق و کامل این نوحه قدیمی جهت استفاده عزاداران و شیفتگان مکتب عاشورا آورده شده است:
اصالت تاریخی و تبارشناسی شاعر نوحه
هویت دقیق سراینده این مرثیه ماندگار به دلیل قدمت بالا و انتقال سینه به سینه در فرهنگ عامه، کاملاً مشخص نیست و در زمره ادبیات شفاهی و فولکلور عاشورایی قرار میگیرد. با این حال، در برخی تذکرههای مراثی دوره قاجار و جنگهای خطی قدیمی، بندهای اصلی این اثر را به محمدتقی غیاثی متخلص به غیاث شیرازی و در برخی منابع به خائف لاهیجی نسبت دادهاند.
بخشهایی از این نوحه نیز در دیوانهای قدیمی آذربایجان با تخلص تائب تبریزی دیده میشود که معمولاً در ابتدای نوحههای ترکی شام غریبان به عنوان شاهبیت فارسی خوانده میشده است. این تکثر نشان میدهد شعر یک اثر جاری بوده که مداحان در طول یک قرن گذشته ابیاتی را به آن افزوده یا اصلاح کردهاند.
نکته مهم: بررسی جنگهای خطی نشان میدهد که این نوحه دستکم از اواسط دوره ناصری به شکل نظاممند در تکیه دولت تهران خوانده میشده و ساختار مطلع و ترجیعبند آن متناسب با شیوه عزاداری تکیهای تنظیم شده است.
بررسی ریشه آیینها و نمادشناسی شام غریبان در فرهنگ ایران
آیین شام غریبان به شکل دستهگردانیِ کمنور و حزنانگیز، اساس و انضباط خود را در دوره قاجار پیدا کرد. بر اساس گزارشهای تاریخی متونی چون «شرح زندگانی من» اثر عبدالله مستوفی، دستههای این شب فاقد هرگونه علم، کتل، طبل و مشعل بودند و عزاداران تنها برای روشنایی جلوی پای خود، شمع به دست میگرفتند.
ورود این آیین نمادین به پایتخت را به سوگواران آذربایجانی که همراه مظفرالدین شاه قاجار به تهران آمدند نسبت میدهند که بزرگترین مرکز آن تکیه ترکها در مسجد شیخ عبدالحسین بود. شمع در این فرهنگ، نماد جستجوی کودکان گمگشته در تاریکی بیابان، تجسم خیمههای سوخته و همدردی با تنهایی اسیران کربلاست که در فرهنگ عربی به آن لیلة الوحشة میگویند.
تحلیل ادبی و واژهشناسی؛ چرا بام کیوان؟
استفاده از تعابیر نجومی کلاسیک مانند بام کیوان یا چرخ کیوان که اشاره به سیاره زحل به عنوان مظهر بلندی و بالاترین آسمان در هیئت قدیم دارد، نشاندهنده آشنایی طراحان اولیه این نوحه با ادبیات سنتی فارسی است. عبارت «امشب نوای کودکان بر بام کیوان است» استعارهای از طنینانداز شدن صدای شیون و مظلومیت اطفال حرم تا عرش اعلی و اوج آسمانهاست.
تصویرسازیهای موازی نظیر ناله مرغان بر روی پیکرها و خاکسترنشینی آل علی، کنتراست عاطفی شدیدی ایجاد میکند که ریتم آرام و سنگین شعر (در بحر طویل یا مستفعلن مستفعلن) آن را برای راه رفتن قدمبهقدم دستههای عزادار در تاریکی شب کاملاً هماهنگ ساخته است.
استعاره ادبی از طبقه هفتم آسمان و اوج کهکشانها؛ نشاندهنده عظمت و رسایی صدای مظلومیت کودکان کاروان خسته کربلا.
اشاره نمادین به مرثیهسرایی کائنات و پرندگان صحرا بر پیکرهای بیکفن رها شده در بیابان.
ساختار موسیقایی و اجراهای ماندگار
ملودی و ریتم این نوحه اصیل عمدتاً در دستگاه همایون، گوشه شوشتری یا آواز دشتی اجرا میشود که حزنانگیزترین و غریبترین آواهای موسیقی مذهبی ایران را در خود جای دادهاند. این ساختار موسیقیایی بهترین بستر حسی را برای القای حس بیپناهی و غربت اسرا فراهم میآورد.
از ماندگارترین اجراهای تاریخ این نوحه میتوان به قرائتهای سوزناک مرحوم حاج سلیم مؤذنزاده اردبیلی اشاره کرد که تکههای فارسی را با مرثیههای ترکی ترکیب میکرد. همچنین اجراهای سنتی مرحوم محمدتقی کوثری، حاج اکبر ناظم در بازار تهران و بازخوانیهای صادق کویتیپور و مداحان معاصر، این اثر را در حافظه جمعی ایرانیان تثبیت کرده است.
جمعبندی و فرجام
خلاصه کلام: نوحه «امشب به صحرا بیکفن» نمونه اعلای شعر کاربردی مذهبی است که با ساختار ترجیعبندی و تکرار واژه «شام غریبان است»، هماهنگی کاملی میان نغمه، حرکت دستههای عزادار و اتمسفر تاریک شب یازدهم محرم ایجاد کرده و به همین دلیل در طول بیش از یک قرن هرگز غبار فراموشی به خود نگرفته است.
پرسشهای متداول کاربران
چرا در آیین شام غریبان از طبل و سنج استفاده نمیشود؟
برخلاف شور و صدای بلند روز عاشورا، آیین شام غریبان بر پایه سکوت، غربت و بازسازی فضای ترس و تنهایی اسیران کربلا طراحی شده است؛ به همین دلیل طبل، سنج و علمهای بزرگ حذف شده و لحن نوحهها به صورت نجوا و زمزمههای آرام تغییر میکند.
تفاوت واژه بام کیوان با چرخ کیوان در نسخههای مختلف این نوحه چیست؟
تفاوتی در معنای استعاری وجود ندارد؛ در نسخههای تهرانی و مرکزی اصطلاح «بام کیوان» رایج است، در حالی که در جُنگهای خطی و نسخههای اصفهانی قدیمی عبارت «چرخ کیوان» یا «عرش رحمان» به کار رفته که همگی به بلندای آسمان اشاره دارند.
آیا تابلوی شام غریبان استاد فرشچیان ارتباطی با این اشعار دارد؟
بله، تابلوی معروف استاد محمود فرشچیان دقیقاً تجسم تصویری همین مضامین شعری است؛ حضور زنان و کودکان پناه گرفته در تاریکی، خیمههای سوخته و بیپناهی اهلبیت پس از غروب عاشورا که در این نوحه زمزمه میشود.
نظرات