اصول دین در مذهب تشیع شامل ۵ اصل است که ترتیب معروف آن عبارت است از: توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد.
شناخت اصول دین اسلام و پایبندی به آنها، شالوده اصلی جهانبینی یک مسلمان را تشکیل میدهد. در تفکر کلامی، باورهای دینی به دو دسته کلی تقسیم میشوند که شناخت دقیق هر یک از آنها مسیر متفاوتی را در زندگی عبادی و فکری انسان ترسیم میکند.
تعریف اصول دین و اهمیت شناخت آن
معارف اسلامی به دو بخش کلی عقاید (اصول دین) و احکام عملی (فروع دین) تقسیم میشوند که اصول به منزله ریشه و فروع مانند شاخ و برگهای یک درخت هستند. این تمایز ساختاری، تفاوت در نحوه پذیرش و مواجهه با هر کدام را مشخص میسازد.
اصول دین شامل بنیادیترین باورهای یک مسلمان است که پذیرش آنها پایهگذار مسلمانی است و بر اساس قواعد کلامی، تقلید در آنها جایز نیست و هر فرد باید با تحقیق به یقین برسد. عقل آدمی نمیتواند در اصول سرنوشتساز زندگی به گفته دیگران بسنده کند.
در حالی که فروع دین مانند نماز و روزه نیازمند تقلید از مجتهد یا عمل به احتیاط است، در اصول عقاید هر انسان مکلف است شخصاً تفکر و استدلال کند و پایههای فکری خود را با برهان بسازد.
ترتیب و تشریح اصول پنج گانه در مذهب تشیع
مذهب تشیع برای تبیین کامل منظومه فکری خود، پنج اصل را به عنوان ارکان اعتقادی معرفی میکند. ترتیب اصول دین پنجگانه به شرح زیر تبیین میشود:
-
۱توحید (یگانگی خداوند): نخستین و مهمترین اصل است که به معنای باور به وجود، یکتایی و بیشریک بودن ذات باریتعالی در آفرینش و تدبیر جهان است.
-
۲عدل (عدالت الهی): اعتقاد به اینکه خداوند عادل است، به هیچکس ظلم نمیکند و تمامی افعال او بر اساس حکمت و مصلحت سنجیده جاری میشود.
-
۳نبوت (پیامبری): باور به اینکه خداوند برای هدایت بشر، پیامبرانی را مبعوث کرده است که حضرت محمد (ص) خاتم آنان و آخرین فرستاده الهی است.
-
۴امامت (رهبری معنوی): اعتقاد به وجود دوازده جانشین پاک و معصوم پس از پیامبر اسلام که نخستین آنان حضرت علی (ع) و آخرینشان حضرت مهدی (عج) است.
-
۵معاد (قیامت): باور به زنده شدن دوباره انسانها پس از مرگ در روز رستاخیز برای حسابرسی به اعمال و رسیدن به پاداش (بهشت) یا کیفر (جهنم).
تفاوت اصول دین و اصول مذهب؛ دیدگاه شیعه و اهل سنت
مذاهب مختلف اسلامی در عین اشتراک در پایههای بنیادین، در تقسیمبندی کلامی و برخی جزئیات فکری با یکدیگر تفاوتهایی دارند که شناخت آنها به درک بهتر مذاهب کمک میکند.
سه اصل توحید، نبوت و معاد میان تمام فرقههای اسلامی مشترک هستند و از آنها به عنوان اصول دین اسلام یاد میشود که منکر آنها از دایره اسلام خارج است. این سه اصل، مرز میان کفر و اسلام را مشخص میسازند.
دو اصل عدل و امامت در کلام شیعه به عنوان اصول مذهب شناخته میشوند؛ یعنی پذیرش آنها شرط تشیع است، هرچند منکر آنها در صورت پذیرش سه اصل اول همچنان مسلمان است و احکام فقهی اسلام بر او بار میشود.
نکته مهم: اهل سنت به جای پنج اصل رایج کلام شیعی، به ارکان ششگانه ایمان (ایمان به خدا، فرشتگان، کتب آسمانی، پیامبران، روز قیامت، و قضا و قدر) بر اساس احادیث نبوی معتقدند.
در فقه و کلام اهل سنت، مسئله امامت و خلافت یک ضرورت فقهی و سیاسی برای اداره جامعه تلقی میشود، در حالی که در مذهب تشیع، امامت استمرار خط نبوت، واجد منصب الهی و دارای مقام عصمت علمی و معنوی است.
راههای اثبات و استدلالهای عقلی اصول عقاید
براهین عقلی اصول دین به انسان کمک میکند تا از سطح ایمان عامیانه و تقلیدی به سطح یقین برهانی ارتقا یابد. متکلمان برای هر یک از این اصول، ادله متقنی اقامه کردهاند.
اثبات توحید و صانع جهان معمولاً با استفاده از براهین محکم فلسفی مانند برهان نظم (بررسی هماهنگی پدیدهها) و برهان امکان و وجوب صورت میگیرد.
اصل عدل الهی بر پایه حسن و قبح عقلی استوار است؛ عقل انسان به طور مستقل درک میکند که ظلم قبیح است و خداوند حکیم از انجام کارهای قبیح پاک و منزه است.
ضرورت بعثت انبیاء و استمرار امامت با قاعده لطف اثبات میشود؛ چرا که عقل حکم میکند خداوند حکیم برای هدایت انسان به سوی سعادت، باید راهنمایان معصوم بفرستد.
معاد و زندگی پس از مرگ با برهان حکمت و برهان عدالت اثبات میشود، زیرا بدون وجود جهانی پایدار، آفرینش انسان لغو خواهد بود و نظام پاداش و جزا ناقص میماند.
روشهای آموزش اصول دین به زبان ساده
انتقال مفاهیم عمیق اعتقادی به نسلهای جدید نیازمند بهکارگیری روشهای تربیتی متناسب با سن و رشد شناختی آنان است.
برای کودکان زیر ۱۲ سال به دلیل عینی بودن تفکر، آموزش باید با تشبیهات ملموس، قصه، شعر و توجه دادن به زیباییهای طبیعت و مهربانی خدا انجام شود. مفاهیم انتزاعی در این سن نباید به صورت پیچیده مطرح شوند.
رویکرد آموزشی: در آموزش معاد به کودکان باید از ترساندن و محوریت عذاب پرهیز کرد و آخرت را مانند سفری زیبا یا تبدیل شدن کرم ابریشم به پروانه توصیف نمود تا اشتیاق معنوی ایجاد شود.
برای نوجوانان لحن آموزش باید به سمت گفتگوهای عقلانی، پاسخ مقتدرانه به شبهات جدید و تشویق تفکر انتقادی حرکت کند تا باورها از درون تثبیت شوند و به باورهایی پایدار بدل گردند.
جمعبندی منظومه اعتقادی
جواب پیشنهادی: اصول دین پایههای اصلی بنای اسلام هستند که هر فرد باید با بال عقل و اندیشه به آنها دست یابد. تفاوت در این اصول، مرزبندیهای کلامی را میان مذاهب شکل میدهد اما هدف نهایی همه آنها، هدایت انسان به سوی کمال مطلق و رستگاری در پیشگاه الهی است.
نظرات