بر اساس حدیث حضرت علی (ع) در خطبه ۸۳ نهجالبلاغه (خطبه غراء)، روز قیامت روز حساب، کیفر و دادگری مطلق است که در آن مواردی مانند معامله، دوستیهای دنیوی (لا بَیْعٌ فِیهِ وَلَا خُلَّةٌ)، ظلم، فرصت عمل و عذرخواهی بیپذیرش وجود ندارد.
بیان اوصاف روز رستاخیز در کلام معصومین (ع) همواره به عنوان تکاندهندهترین فرامین بیدارباش برای روح انسان شناخته میشود. در این میان، امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام در نهجالبلاغه با ترسیمی دقیق و بلاغی، ابعاد پنهان و آشکار این روز بزرگ را نمایان ساختهاند تا بندگان را از خواب غفلت دنیوی بیدار کنند.
سیما و حقیقت روز قیامت در کلام امیرالمؤمنین (ع)
امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام در خطبههای متعدد نهجالبلاغه، بهویژه خطبه ۸۳ معروف به خطبه غراء، قیامت را روز آشکار شدن حقایق پنهان و تجلی عدالت محض الهی توصیف میکنند. در این روز، تمام انسانها از اولین تا آخرین برای رسیدگی به پرونده اعمال خود در یک جا گرد هم میآیند و پیوندهای اعتباری دنیا از هم میگسلد.
بنا بر کلام امام، آخرت سرای ثبات و یقین محض است؛ جایی که چشم برزخی انسان گشوده شده و هرگونه غفلت و تردید دنیوی جای خود را به شهود مستقیم واقعیت میدهد. در این دادگاه عظیم، هیچ چیز از قلم نمیافتد و ارزش انسانها تنها بر مدار تقوا و طاعت الهی سنجیده خواهد شد.
چه مواردی در روز قیامت وجود ندارد؟
بر اساس خطبه ۸۳ و سایر بخشهای کلام امام علی (ع)، ساختار و قوانین حاکم بر روز قیامت کاملاً با نظام مادی دنیا متفاوت است. مواردی که در آن روز به هیچ وجه وجود خارجی ندارند، عبارتند از:
در محشر هیچگونه خرید و فروش، فدیه، رشوه یا رابطه خویشاوندسالاری برای رهایی از مجازات کارگر نیست. روابطی که در دنیا بر اساس منافع مادی شکل گرفته بودند، در آنجا کاملاً بیاثر میشوند.
امام علی (ع) در خطبهای دیگر میفرمایند امروز روز عمل است و حسابی نیست و فردا روز حساب است و عملی وجود ندارد. با مرگ انسان، پرونده تکامل اختیاری کاملاً بسته میشود و امکان جبران مافات از دست میرود.
در دادگاه الهی رازها آشکار میشوند (یوم تبلی السرائر) و عذرخواهی تبهکاران پذیرفته نمیشود، چرا که جوارح و اعضای بدن علیه خود انسان شهادت میدهند و حقیقت اعمال عیان است.
قیامت روز یقین مطلق است؛ مفاهیمی چون تردید، سستی، غفلت یا فناپذیری در آن معنا ندارد و زندگی در آن سرای، چه برای بهشتیان و چه برای دوزخیان، ابدی و بدون بازگشت است.
تأکید کلام امام بر نبود «بیع و خلة» در واقع بر اساس آیات قرآن کریم است و نشان میدهد که تمام پناهگاههای اعتباری و مادی که انسان در دنیا به آنها دل خوش کرده است، در محشر فرو میریزند.
اوصاف تکاندهنده محشر در خطبه ۸۳ نهجالبلاغه (غراء)
حضرت علی (ع) در خطبه غراء اوج ابهت و هول و هراس روز رستاخیز را با واژگانی آهنگین و نافذ ترسیم کردهاند که دلهای شنوندگان را به لرزه درمیآورد. ایشان چگونگی حضور خلایق در پیشگاه عدل الهی را با جزئیات دقیق بیان فرمودهاند.
- خلایق در حالی به سوی محشر رانده میشوند که پا برهنه، عریان و فروتن هستند و از شدت شرمساری و فشار دادگاه الهی، عرق از سر و روی آنان جاری میشود.
- سکوت و خاموشی مطلق بر فضا حاکم است و صداها در گلو خفه شدهاند؛ هیچکس جز به اذن پروردگار توان سخن گفتن یا شفاعت کردن را نخواهد داشت.
- روز حساب و عقاب، جایی است که حتی به اندازه ذرهای ظلم نادیده گرفته نمیشود و پروندهها با دقت موشکافانهای بررسی میگردند.
در ادامه، برای درک بهتر مفاهیم محوری این خطبه و آموزههای نهجالبلاغه، کلمات کلیدی مرتبط با این مبحث آورده شده است:
امیرالمؤمنین (ع) با ترسیم سیمای سلب و ایجاب قیامت به ما میآموزند که تنها راه نجات در روزی که مال، فرزندان، دوستیها و واسطههای دنیوی هیچ سودی ندارند، روی آوردن به ایمان خالصانه، تقوا و عمل صالح در مهلت اندک دنیاست.
پرسشهای متداول
زیرا دنیا دار آزمایش و مهلت ساختن سرنوشت است، اما قیامت سرای پاداش و کیفر (دار الجزاء) است. با ورود به محشر، ابزار تنفسی و مادی انسان از بین میرود و فرد تنها با تجسم عینی اعمالی که در دنیا انجام داده مواجه میشود و امکان ایجاد یک کار نیک جدید یا پاک کردن گناهان گذشته را ندارد.
این حکمت (حکمت ۳۹۶) نشان میدهد که در قیامت ظلم وجود ندارد و دادگری خدا به قدری قاطع است که روز انتقام گرفتن از ستمکار، بسیار سختتر و هولناکتر از روزی است که ظالم در دنیا به مظلوم ستم میکرد؛ چرا که در آخرت هیچ راه فرار، مصلحتاندیشی یا توجیهی برای ستمگران باقی نمیماند.
نظرات