پاسخ دقیق این سوال در جدول کلمات متقاطع، دانشمند فرانسوی کلود لوئی برتوله (یا به اختصار برتوله) است؛ هرچند خود گاز کلر ابتدا توسط کارل ویلهلم شیله کشف شد.
تحلیل طراحان جدول: شیله یا برتوله؟
در پازلها و جدولهای کلمات متقاطع فارسی، وقتی صحبت از «کاشف خاصیت رنگزدایی کلر» میشود، هدف اصلی طراحان معمولاً کلمه برتوله (یا برتولت) است؛ زیرا او نخستین کسی بود که این پدیده را تجاریسازی کرد و به خدمت صنعت درآورد.
با این حال، در برخی از جدولهای قدیمی یا کمتر دقیق، ممکن است با نام شل یا شیله (مخفف کارل ویلهلم شیله) مواجه شوید. شیله خودِ عنصر کلر را کشف کرد و اثر اولیه آن را روی گیاهان دید، اما افتخار کشف کاربردی و علمی خاصیت رنگبری به نام برتوله ثبت شده است.
راهنمای سریع حل جدول
طراحان جدول معمولاً تعداد حروف متفاوتی را برای این مفهوم در نظر میگیرند. بسته به خانههای جدول خود میتوانید از گزینههای زیر استفاده کنید:
تاریخچه و سیر تکاملی کشف معجزه رنگبری کلر
در سال ۱۷۷۴ میلادی، داروساز و شیمیدان برجسته سوئدی به نام کارل ویلهلم شیله برای نخستین بار از طریق واکنش میان دیاکسید منگنز و هیدروکلریک اسید، به گاز کلر دست یافت. او متوجه شد این گاز سبز مایل به زرد، رنگ برگها، گلها و حتی حشرات را کاملاً از بین میبرد. اما شیله تحقیقات خود را روی پتانسیل صنعتی این ماده متمرکز نکرد.
حدود یک دهه بعد، در سال ۱۷۸۵ میلادی، دانشمند فرانسوی کلود لوئی برتوله با مطالعه روی آزمایشهای شیله، متوجه پتانسیل عظیم صنعتی این خاصیت شد. او گاز کلر را در محلولهای قلیایی حل کرد و اولین مایع سفیدکننده تجاری دنیا را پدید آورد که فرآیند رنگزدایی را به شدت آسان و ایمن میکرد.
تولد آب ژاول؛ انقلابی در صنعت پوشاک و نساجی
برتوله با عبور دادن گاز کلر از درون محلول پتاسیم کربنات در منطقهای به نام «ژاول» در پاریس، محلول هیپوکلریت سدیم یا همان آب ژاول را اختراع کرد که امروزه در میان عموم مردم به نام وایتکس شناخته میشود.
تا پیش از این کشف تاریخی، سفید کردن پارچهها در نساجی سنتی ماهها زیر نور خورشید و روی چمنزارها طول میکشید؛ اما روش شیمیایی برتوله این فرآیند طولانی را به چند ساعت کاهش داد و انقلاب بزرگی در صنعت پوشاک، پارچهبافی و کاغذسازی ایجاد کرد.
علم پشت پرده؛ کلر چگونه رنگها را نابود میکند؟
خاصیت رنگزدایی کلر یک فرآیند فیزیکی ساده نیست، بلکه یک واکنش اکسیداسیون قوی است. کلر در مجاورت آب، اسید هیپوکلرو ایجاد کرده و اکسیژن فعال آزاد میکند. این پدیده شیمیایی به صورت زیر عمل میکند:
- حمله به کروموفورها: اکسیژن فعال به ساختار مولکولی رنگدانهها (کروموفورها) که مسئول بازتاب رنگ هستند حمله میکند.
- شکستن پیوندها: این واکنش قوی، پیوندهای دوگانه کربن-کربن را در ساختار رنگدانه میشکند.
- بیرنگسازی مطلق: با تخریب این پیوندهای شیمیایی، مولکولهای رنگی هویت خود را از دست داده و دیگر قادر به بازتاب نور نیستند، در نتیجه کاملاً بیرنگ میشوند.
پرسشهای متداول در جدول
در سال ۱۸۱۰ میلادی، دانشمند انگلیسی سِر همفری دیوی اثبات کرد که این گاز یک عنصر پایه و مستقل است و نام آن را از واژه یونانی chloros به معنای سبز مایل به زرد، کلر گذاشت.
شیله پیرو نظریه قدیمی فلوژیستون (ماده آتشین) بود؛ به همین دلیل پنداشت که این گاز یک ترکیب شیمیایی اسیدی (اسید موریاتیک دیفلوژیستونه) است و متوجه ماهیت عنصری آن نشد.
در سال ۱۷۹۹، چارلز تندت با واکنش دادن گاز کلر و آهک شکفته، پودر سفیدکننده (کلسیم هیپوکلریت) را اختراع کرد تا حملونقل این ماده سمی و خفهکننده آسانتر و ایمنتر شود.
نظرات