بالا رفتن هورمون پرولاکتین (هایپرپرولاکتینمی) به دو دسته کلی عوامل طبیعی (مانند بارداری و شیردهی) و عوامل پاتولوژیک یا دارویی (مانند عوامل طبیعی، پرولاکتینوما، کمکاری تیروئید و عوارض دارویی) تقسیم میشود.
پرولاکتین یکی از هورمونهای حیاتی بدن است که از غده هیپوفیز ترشح میشود. اگرچه این هورمون بیشتر به دلیل نقش خود در دوران شیردهی شناخته میشود، اما افزایش بیش از حد آن در زمانهای دیگر میتواند تعادل هورمونی بدن را کاملاً به هم بزند و علائم متعددی را در زنان و مردان ایجاد کند. در این مقاله به بررسی دقیق علل مختلف این عارضه میپردازیم.
پرولاکتین چیست و چه نقشی در بدن دارد؟
پرولاکتین هورمونی پروتئینی است که عمدتاً از بخش قدامی غده هیپوفیز در مغز ترشح میشود و نقش اصلی آن تحریک تولید شیر و تکامل پستانها در دوران بارداری و پس از زایمان است. ترشح این هورمون در بدن به طور طبیعی توسط مادهای به نام دوپامین که از هیپوتالاموس ترشح میشود، مهار و کنترل میگردد. هر عامل فیزیکی، دارویی یا بیماری که مانع از تولید یا اثربخشی دوپامین در مغز شود، ترمز ترشح پرولاکتین را رها کرده و باعث افزایش سطح آن در خون میشود.
دلایل طبیعی و فیزیولوژیک بالا رفتن پرولاکتین
در بسیاری از مواقع، بالا رفتن این هورمون نشاندهنده بیماری نیست، بلکه پاسخ طبیعی بدن به تغییرات داخلی یا محیطی است. برخی از این عوامل طبیعی عبارتند از:
- بارداری و شیردهی: افزایش چشمگیر و مداوم پرولاکتین از سهماهه دوم بارداری آغاز شده و در دوران شیردهی برای تأمین غذای نوزاد به اوج خود میرسد.
- استرسهای محیطی: استرسهای حاد فیزیکی نظیر جراحی، آسیبهای شدید و همچنین استرسهای روانی شدید میتوانند ترشح دوپامین را کاهش داده و پرولاکتین را به صورت موقت بالا ببرند.
- فعالیت فیزیکی و خواب: خواب عمیق و ورزشهای سنگین و طولانیمدت به طور گذرا سطح این هورمون را در خون افزایش میدهند.
توصیه کاربردی برای آزمایش: از آنجا که فعالیت فیزیکی، استرس و حتی بیدار شدن تازه از خواب باعث نوسان این هورمون میشود، همواره توصیه میشود آزمایش پرولاکتین را در شرایط کاملاً آرام و چند ساعت پس از بیدار شدن انجام دهید.
دلایل پزشکی و پاتولوژیک افزایش پرولاکتین
زمانی که سطح هورمون به صورت پایدار و بدون دلایل طبیعی بالا بماند، پای عوامل پزشکی و پاتولوژیک به میان میآید. مهمترین این بیماریها به شرح زیر طبقه بندی میشوند:
وجود تومورهای خوشبخش و غیرسرطانی در غده هیپوفیز که مستقیماً اقدام به ترشح پرولاکتین میکنند. این تومورها شایعترین علت سطوح بسیار بالای هورمون هستند.
در این بیماری، بدن برای جبران کمبود هورمونهای تیروئید، هورمون TRH بیشتری ترشح میکند. این هورمون علاوه بر تیروئید، سلولهای ترشحکننده پرولاکتین در هیپوفیز را هم تحریک میکند.
بیماریهای مزمن مانند نارسایی کلیوی و سیروز کبدی باعث میشوند که دفع و تجزیه طبیعی هورمونها در بدن مختل شده و پرولاکتین در خون تجمع یابد.
داروهای رایجی که پرولاکتین را بالا میبرند
عوارض دارویی یکی از مقصران اصلی و بسیار شایع در افزایش ناگهانی پرولاکتین است. بسیاری از داروها با مسدود کردن گیرندههای دوپامین در مغز، مانع از مهار طبیعی پرولاکتین میشوند.
علائم بالینی پرولاکتین بالا در زنان و مردان
افزایش این هورمون بر حسب جنسیت میتواند نشانههای متفاوتی ایجاد کند که عمدتاً ناشی از سرکوب هورمونهای جنسی (استروژن و تستوسترون) است:
در زنان: این اختلال معمولاً خود را با پریودهای نامنظم، قطع کامل قاعدگی (آمنوره)، ترشح مایع یا شیر از سینه بدون بارداری (گالاکتوره)، ناباروری و خشکی واژن نشان میدهد. علت بالا بودن پرولاکتین در زنان مجرد نیز معمولاً به استرسهای شدید، ریزفاکتورهای دارویی یا تومورهای ریز هیپوفیز مربوط میشود.
در مردان: علائم پرولاکتین بالا در مردان شامل کاهش شدید میل جنسی، اختلال در نعوظ، بزرگ شدن بافت سینهها (ژنیکوماستی) و کاهش تعداد و کیفیت اسپرمها است که در نهایت میتواند به اختلال باروری منجر شود.
نکته مهم: در صورتی که علت افزایش پرولاکتین تومورهای بزرگ هیپوفیز (ماکروپرولاکتینوما) باشد، به دلیل فشار تومور بر عصب بینایی و بافتهای مجاور، بیمار ممکن است دچار سردردهای مداوم و اختلال در دید محیطی شود.
روشهای درمان دارویی و تغذیهای پرولاکتین بالا
پزشکان برای درمان این اختلال ابتدا علت زمینهای را شناسایی میکنند. اگر علت مصرف دارویی خاص باشد، با نظر پزشک دارو تعویض میشود و در صورت وجود کمکاری تیروئید، درمان آن آغاز میگردد. با این حال، خط اول درمان مستقیم این عارضه به شرح زیر است:
۱. درمانهای دارویی اختصاصی
استفاده از قرص کابرگولین برای پرولاکتین بالا یا داروی بروموکریپتین رایجترین روش درمان است. این داروها با تقلید رفتار دوپامین (آگونیستهای دوپامین)، ترشح هورمون را از غده هیپوفیز به شدت کاهش میدهند و حتی باعث کوچک شدن تومورهای پرولاکتینوما میشوند.
۲. راهکارهای تغذیهای و سبک زندگی
برای پاسخ به این سوال که برای پایین آوردن پرولاکتین چه بخوریم، توجه به نکات زیر سودمند است:
- مصرف ویتامین B6 و زینک: این ریزمغذیها به افزایش تولید طبیعی دوپامین در مغز کمک کرده و تنظیم هورمونی را بهبود میبخشند.
- کنترل مصرف گیاهان استروژنی: مصرف گیاهانی مانند رازیانه به دلیل داشتن استروژن گیاهی بالا، ترشح پرولاکتین را شدیداً تحریک میکند و باید ممنوع شود. در مقابل، گیاه پنجانگشت (ویبکس) تحت نظر پزشک میتواند به تعادل هورمونی کمک کند.
جمعبندی و نتیجهگیری
جواب پیشنهادی: افزایش پرولاکتین وضعیتی قابل کنترل است که عمدتاً از بارداری، استرس، بیماریهای تیروئید و تومورهای خوشخیم هیپوفیز یا عوارض دارویی ناشی میشود. تشخیص دقیق علت آن تنها با آزمایش خون و بررسی پزشک متخصص غدد امکانپذیر است.
سوالات متداول کاربران
چه عددی در آزمایش خون نشاندهنده پرولاکتین خیلی بالا و خطر تومور است؟
محدوده نرمال برای زنان غیرباردار زیر ۲۵ ng/ml و برای مردان زیر ۲۰ ng/ml است. افزایش خفیف تا ۱۰۰ معمولاً ناشی از دارو، استرس یا تیروئید است، اما اعداد بالای ۱۰۰ تا ۲۰۰ احتمال وجود تومور خوشخیم هیپوفیز (پرولاکتینوما) را بالا میبرند که نیازمند امآرآی است.
شرایط دقیق قبل از انجام آزمایش پرولاکتین چیست؟
برای جلوگیری از نتیجه کاذب، آزمایش باید ۳ تا ۴ ساعت پس از بیدار شدن از خواب (ترجیحاً ۸ تا ۱۰ صبح) انجام شود. بیمار باید شب قبل خواب کافی داشته باشد، قبل از آزمایش تحرک شدید، ورزش یا رابطه جنسی نداشته باشد و حداقل از نیم ساعت قبل در آزمایشگاه در حالت آرامش کامل و بدون استرس بنشیند.
نظرات