نام دیگر ماه خورشیدی میزان چیست

گاه‌شماری کنونی ما حاصل تحولات تاریخی و علمی فراوانی است که در طول سده‌های گذشته رخ داده‌اند. واژه میزان که در فرهنگ عامه و اسناد قدیمی به وفور به چشم می‌خورد، ریشه در سیستمی دارد که بر اساس حرکت ظاهری خورشید در میان صورت‌های فلکی تنظیم شده بود. در ادامه این مطلب، روند تغییر این نام‌ها و ابعاد نجومی و فرهنگی آن را به تفصیل بررسی می‌کنیم.

تاریخچه تغییر نام از برج میزان به ماه مهر

تا پیش از اوایل قرن چهاردهم هجری خورشیدی، ساختار تقویم رسمی ایران با امروز تفاوت‌هایی داشت. در آن دوران، نامگذاری ماه‌های سال بر اساس بروج دوازده‌گانه فلکی و با واژگان عربی صورت می‌گرفت. مردم به جای نام ماه‌های فعلی، از عباراتی مانند حمل، ثور، جوزا، سرطان و در نهایت برای ماه هفتم از واژه برج میزان استفاده می‌کردند.

نقطه عطف این نام‌گذاری در ۱۱ فروردین سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی رقم خورد. در این تاریخ، با تصویب «قانون تبدیل بروج به ماه‌های فارسی» در مجلس شورای ملی، تقویم رسمی کشور اصلاح شد. طی این مصوبه، نام‌های کهن و اصیل اوستایی جایگزین نام‌های عربی صورت‌های فلکی شدند و برج میزان رسماً به «مهر» تغییر نام یافت.

معنی لغوی میزان و ارتباط آن با طبیعت

واژه میزان در زبان عربی به معنای ترازو، سنجش، ترازمندی و عدالت است. در نجوم باستان، این واژه برای نام‌گذاری هفتمین بخش ۳۰ درجه‌ای از کمربند منطقةالبروج به کار می‌رفت. اما چرا اخترشناسان کهن نماد ترازو را برای این بازه زمانی انتخاب کردند؟

• اعتدال پاییزی: زمان ورود خورشید به برج میزان دقیقاً با آغاز فصل پاییز و اعتدال پاییزی هم‌زمان است. در این موقع از سال، طول شب و روز در سراسر کره زمین با یکدیگر برابر می‌شود (۱۲ ساعت روز و ۱۲ ساعت شب) و حالتی از تعادل کامل در طبیعت به وجود می‌آید.
• نماد بی‌جان: برج میزان تنها بخش در میان صورت‌های فلکی دوازده‌گانه است که با یک شیء بی‌جان (ترازو) نمادگذاری شده است؛ در حالی که سایر بروج همگی دارای نمادهای جاندار از انسان یا حیوانات هستند.

تفاوت کاربرد واژه میزان در ایران و افغانستان

اگرچه در تقویم رسمی و مکاتبات اداری ایران واژه میزان منسوخ شده و جای خود را به واژه مهر داده است، اما این اصطلاح هنوز در جغرافیای زبان فارسی زنده است. در گاه‌شماری رسمی کشور همسایه، افغانستان، وضعیت به شکل دیگری دنبال می‌شود.

دولت و مردم افغانستان نیز از تقویم هجری خورشیدی استفاده می‌کنند و سال نو آن‌ها با نوروز آغاز می‌شود؛ با این حال، نام‌های رسمی ماه‌ها در این کشور همچنان همان نام‌های برجی و عربی قدیمی است. از این رو، در اسناد رسمی، اخبار، تقویم‌ها و زندگی روزمره مردم افغانستان، به جای واژه مهرماه از واژه میزان استفاده می‌شود.

نگاه نجومی: تفکیک برج میزان از صورت فلکی ترازو

در اخترشناسی مدرن، میان «برج هندسی میزان» و «صورت فلکی واقعی میزان (Libra)» تفاوت علمی مهمی وجود دارد. این تفاوت به دلیل پدیده‌ای به نام حرکت تقدیمی زمین ایجاد شده است. برج میزان یک تقسیم‌بندی قراردادی، هندسی و ثابت روی مدار حرکت ظاهری خورشید است که همیشه از نقطه اعتدال پاییزی شروع می‌شود.

اما به دلیل انحراف و چرخش مخروطی محور زمین در طول هزاران سال، مکان فیزیکی ستاره‌ها در آسمان نسبت به فصول جابه‌جا شده است. امروزه وقتی خورشید در طول ماه مهر (برج میزان قراردادی) قرار دارد، از نظر فیزیکی و رصدی در زمینه صورت فلکی «سنبله» (دوشیزه) دیده می‌شود و پس از پایان این ماه، تازه وارد صورت فلکی واقعی ترازو می‌شود.

پرسش‌های متداول