بر اساس معتبرترین منابع تاریخ اسلام، مشهورترین و مقبولترین روایت این است که ۱۸ هزار نفر از مردم کوفه با حضرت مسلم بن عقیل به نمایندگی از امام حسین (ع) بیعت کردند، هرچند آمارهایی از ۱۲ هزار تا ۴۰ هزار نفر نیز در منابع مختلف ذکر شده است.
حرکت حماسی و تاریخی امام حسین (ع) به سمت کوفه، یکی از حساسترین برهههای تاریخ صدر اسلام است. ریشه این رخداد به مکاتبات گسترده و دعوتهای پیاپی اهالی کوفه بازمیگردد. پس از آنکه معاویه بن ابیسفیان از دنیا رفت و یزید به خلافت رسید، امام حسین (ع) از پذیرش بیعت امتناع کرده و راهی مکه شدند. شیعیان و سران قبایل در کوفه با آگاهی از این موقعیت، فرصت را برای برپایی حاکمیت عدل علوی مناسب دیدند و فرآیند ارسال نامهها و اعلام وفاداری آغاز شد.
سیر تاریخی دعوت و آغاز فرآیند بیعت در کوفه
مردم کوفه با درک شرایط سیاسی جدید، نشستهای متعددی را در خانه بزرگان شیعه نظیر سلیمان بن صرد خزاعی برگزار کردند. خروجی این جلسات، ارسال پیکهای سریع و طومارهای امضا شده به سوی مکه بود. امام حسین (ع) برای احراز واقعیت و سنجش عیار این دعوتها، تصمیم گرفتند یک نماینده تامالاختیار و بصیر را به عراق اعزام کنند.
واکاوی آماری تعداد بیعتکنندگان در منابع متقدم
در خصوص تعداد دقیق افرادی که با حضرت مسلم بن عقیل دست بیعت دادند، میان مورخان باستان اختلافنظرهایی وجود دارد. این تفاوت آمار به شیوه ثبت وقایع و زمان گزارشگیری بستگی دارد. برای درک بهتر این ارقام، میتوان روایات را در سه دسته اصلی بررسی کرد:
ابوحنیفه دینوری در کتاب «الاخبار الطوال» و ابناعثم کوفی در «الفتوح»، این رقم را به عنوان هسته اولیه و سازمانیافته بیعتکنندگان در روزهای آغازین ثبت کردهاند.
مشهورترین نقل تاریخی است که در «الارشاد» شیخ مفید، «تاریخ طبری» و «کامل» ابناثیر آمده و مبنای نامه رسمی مسلم به امام حسین (ع) قرار گرفت.
منابعی مانند «تاریخ یعقوبی» ارقام بالاتری را ذکر کردهاند که به نظر میرسد شامل تمامی مردان جنگی قبایلی است که رؤسای آنها اعلام وفاداری اجمالی کرده بودند.
نکته مهم: برآیند گزارشهای تاریخی نشان میدهد عدد ۱۸ هزار نفر دقیقترین آمار از افرادی است که مشخصات آنها در دیوان حامیان اهلبیت ثبت شده بود و بر اساس همین آمار، مسلم بن عقیل نامهای به مکه فرستاد و حرکت امام به سوی عراق را ایمن دانست.
تفاوت میان تعداد نامهها و تعداد امضاکنندگان حامی
یکی از ریشههای خلط مبحث در آمارهای واقعه عاشورا، تفاوت میان تعداد طومارهای فیزیکی ارسالشده و تعداد اسامی مکتوب در آنهاست. در برخی مکتوبات تاریخی متأخر، سخن از دوازده هزار نامه مجزا به میان آمده است؛ اما بررسی منابع دست اول این ادعا را تعدیل میکند.
شیخ مفید در الارشاد تصریح میکند که تعداد نامههای اولیه حدود ۱۵۰ نامه بوده است. ساختار اجتماعی کوفه در آن دوران کاملاً قبیلهمحور بود؛ بنابراین یک نامه یا طومار واحد توسط سران قبیله، بزرگان خاندان و گاهی دهها یا صدها نفر از مردان یک طایفه امضا میشد. در نتیجه، عدد ۱۲ هزار یا ۱۸ هزار که در برخی روایات به عنوان تعداد نامهها یاد شده، در واقع معرف تعداد نویسندگان و امضاکنندگان حامی است، نه تعداد کاغذها و طومارهای فیزیکی که به مکه ارسال شده است.
ریشهیابی علل و عوامل ریزش ناگهانی آمار بیعت
بزرگترین پرسش تاریخی این است که چگونه جمعیتی بالغ بر ۱۸ هزار بیعتکننده، در مدت زمانی کوتاه پراکنده شدند و نماینده امام را تنها گذاشتند؟ تحلیل جامعهشناختی و سیاسی کوفه در سال ۶۰ هجری، عوامل زیر را در این فاجعه آشکار میسازد:
- جنگ روانی و ارعاب: ورود مرموزانه عبیدالله بن زیاد به کوفه و به راه انداختن شایعه حرکت سپاه شام از دمشق، لرزه بر دل تودههای مردم انداخت و اراده آنان را سست کرد.
- تطمیع و تهدید سران قبایل: ابنزیاد با تهدید به قطع «عطاء» (حقوق بیتالمال) و اعدام مخالفان، و از سوی دیگر با توزیع سکههای طلا میان اشراف، سران قبیلهها را خرید. در نظام قبیلهای، وقتی رئیس قبیله عقبنشینی کند، افراد تابع نیز فرمانبرداری میکنند.
- فقدان تشکیلات منسجم: حامیان امام حسین (ع) در کوفه فاقد یک شبکه مخفی نظاممند و کادر رهبری هماهنگ برای مقابله با بحرانهای ناگهانی بودند.
جمعبندی تحلیلی
جواب پیشنهادی: اگرچه در کتابهای تاریخی ارقام متفاوتی برای بیعتکنندگان کوفه ثبت شده است، اما بر اساس مستندات متقن شیخ مفید و طبری، عدد ۱۸ هزار نفر به عنوان رقم رسمی و نهایی بیعت حامیان با مسلم بن عقیل پیش از خیانت سران قبایل، مورد توافق اکثر پژوهشگران است.
پرسشهای متداول کاربران
آیا مردم کوفه مستقیماً با خود امام حسین (ع) بیعت کردند؟
خیر، به دلیل عدم حضور امام در کوفه در آن مقطع زمانی، تمام بیعتها به صورت واسطهای و با فرستاده و نماینده رسمی ایشان، یعنی حضرت مسلم بن عقیل انجام شد.
مبنای اصلی نامه مسلم بن عقیل به امام حسین (ع) برای حرکت به سمت عراق چه بود؟
مسلم بن عقیل پس از مشاهده استقبال گسترده و رسیدن آمار بیعتکنندگان رسمی به ۱۸ هزار نفر، نامهای به امام فرستاد و تایید کرد که شرایط مهیاست و مردم آماده ورود ایشان هستند.
سرنوشت بیعتکنندگان پشیمان کوفه پس از واقعه عاشورا چه شد؟
بسیاری از آنان دچار ندامت شدید شدند و برای جبران عهدشکنی خود، هسته اصلی قیامهای خونین بعدی مانند قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی و سپس قیام مختار ثقفی را تشکیل دادند.
نظرات