بیابانهای متعددی در ردیف بیابانهای سرد جهان قرار دارند که شاخصترین آنها بیابان گبی در آسیای مرکزی و همچنین بیابانهای قطبی شامل بیابان جنوبگان (قطب جنوب) و بیابان شمالگان (قطب شمال) هستند.
زمانی که صحبت از بیابان به میان میآید، ذهن بسیاری از ما به سمت تپههای ماسهای داغ، آفتاب سوزان و شترهایی روانه میشود که در گرما حرکت میکنند. اما از نظر علم جغرافیا، واقعیت بسیار متفاوت است. پهنههای عظیمی روی کره زمین وجود دارند که به دلیل سرمای شدید و بارندگی فوقالعاده کم، در گروه بیابانها دستهبندی میشوند و زندگی در آنها دستکمی از بیابانهای داغ نظیر لوت یا صحرا ندارد.
تعریف علمی بیابانهای سرد و اصلاح یک باور غلط
در جغرافیای مدرن، معیار اصلی برای بیابان نامیدن یک منطقه، میزان بارندگی سالانه و نرخ تبخیر آن است؛ به طوری که هر منطقهای با بارش کمتر از ۲۵۰ میلیمتر در سال، بیابان محسوب میشود. بنابراین، دما ملاک اولیه نیست، بلکه میزان دسترسی به آب مایع و بارش اهمیت دارد.
برخلاف تصور عمومی که بیابان را همیشه محیطی گرم، سوزان و پوشیده از رملهای شنی میداند، بخشهای وسیعی از سیاره زمین را بیابانهای سرد و قطبی تشکیل میدهند. این مناطق به دلیل ویژگیهای خاص آبوهوایی خود، پتانسیل بسیار پایینی برای تکثیر پوشش گیاهی و حیات جانوری دارند.
معروفترین و بزرگترین بیابانهای سرد جهان
برای آشنایی بیشتر با این مناطق، در ادامه فهرستی از مهمترین بیابانهای سرد جهان که در قارههای مختلف پراکنده شدهاند آورده شده است. هر کدام از این پهنهها به دلایل جغرافیایی خاصی به این وضعیت دچار شدهاند:
واقع در جنوب مغولستان و شمال غربی چین، بزرگترین بیابان سرد غیرقطبی جهان است که مساحتی حدود ۱.۳ میلیون کیلومتر مربع دارد و بیشتر سطح آن سنگی و ریگزار است.
از نظر علمی، قاره قطب جنوب با ۱۴ میلیون کیلومتر مربع وسعت، بزرگترین و سردترین بیابان روی زمین است که میزان بارش در هسته مرکزی آن به کمتر از ۲۰ میلیمتر در سال میرسد.
دومین بیابان بزرگ جهان که بخشهایی از روسیه، کانادا، آلاسکا و گرینلند را در بر میگیرد و به دلیل سرمای استخوانسوز و رطوبت ناچیز، در این دسته قرار دارد.
بزرگترین بیابان قاره آمریکا واقع در آرژانتین که به دلیل اثر سایه باران کوههای آند، زمستانهای بسیار سرد، خشک و بادخیزی را تجربه میکند.
چرا بیابان گبی بسیار سرد است؟
بیابان گبی به عنوان مشهورترین نمونه از بیابانهای سرد معتدل، شرایط اقلیمی بسیار عجیبی دارد. دلایل اصلی شکلگیری این سرمای شدید در دل این بیابان وسیع شامل موارد زیر است که به صورت گامبهگام بررسی میکنیم:
در ادامه برخی از عبارات کلیدی مرتبط با این سیستمهای اقلیمی و وسعت تقریبی آنها آورده شده است تا دید بهتری نسبت به ابعاد جغرافیایی موضوع پیدا کنید:
جمعبندی
جواب پیشنهادی: در پاسخ به این سوال علمی، باید گفت که بیابانهایی نظیر گبی، جنوبگان و شمالگان به دلیل بارش سالانه بسیار کم (زیر ۲۵۰ میلیمتر) و سرمای شدید ناشی از موقعیت جغرافیایی یا اثر سایه باران کوهستانها، در ردیف بیابانهای سرد جهان قرار میگیرند و گبی نمونه بارز بیابانهای خشکیپسند سرد در بخش خشکی آسیا است.
پرسشهای متداول
بیابانهای قطبی مانند جنوبگان همیشه منجمد هستند و دمای آنها به ندرت نزدیک صفر میرسد، اما بیابان گبی یک بیابان قارهای با تضاد دمایی شدید است؛ یعنی زمستانهای منجمدکننده (تا منفی ۴۰ درجه) و تابستانهای بسیار گرم (تا بالای ۴۰ درجه سانتیگراد) دارد.
گونههای خاص و مقاومی نظیر شترهای دوکوهانه باختری، پلنگ برفی، الاغ وحشی مغولی در بیابان گبی و پنگوئنها و فکها در حواشی بیابان جنوبگان با مکانیزمهایی مانند ذخیرهسازی چربی و لایههای عایق ضخیم به زندگی خود ادامه میدهند.
بله، بیابان تکلهمکان در غرب چین و در همسایگی گبی واقع شده است. این بیابان برخلاف گبی کاملاً شنی است اما به دلیل احاطه شدن توسط کوهستانهای بلند، زمستانهای بسیار سخت، برفی و سردی دارد.
نظرات