ذکر صراط علی مستقیم صراط مالک یوم الدین

در میان ادعیه، اذکار و عبارات معرفتی مذهب تشیع، جملاتی یافت می‌شوند که اگرچه به صورت یکپارچه و به عنوان یک آیه واحد در متن مصحف شریف نیامده‌اند، اما ریشه‌ای عمیق در بطن حقایق وحیانی و احادیث تاویلی دارند. عبارت نورانی و معرفت‌افزای فوق یکی از همین نمونه‌هاست. این ذکر شریف، تلفیقی دقیق از توحید ناب و ولایت مطلق است که سالک را از اقیانوس بیکران سوره حمد به سرمنزل مقصود هدایت می‌کند. در این مقاله قصد داریم ابعاد گوناگون این ذکر، اسناد روایی آن، مباحث ادبی و نحوی و همچنین خواص و احکام فقهی مرتبط با آن را به طور تفصیلی مورد واکاوی قرار دهیم.

ریشه و تبارشناسی عبارات ذکر در قرآن کریم

برای درک ساختار این عبارت، ابتدا باید اجزای تشکیل‌دهنده آن را با متن آیات قرآن کریم تطبیق دهیم. این ذکر از دو بخش عمده تشکیل شده است که هر کدام به آیه‌ای از کلام‌الله مجید نظر دارد:

بنابراین، این عبارت منسجم به این شکل ساختاریِ یکپارچه در متن رسمی مصحف شریف قرآن کریم وجود ندارد؛ بلکه تلفیق و ترکیبی هوشمندانه از آیات سوره مبارکه فاتحه و روایات تاویلی اهل بیت (ع) است که توسط اهل معرفت و شیفتگان مکتب ولایت برای مداومت بر فضایل علوی تنظیم شده است.

جایگاه امام علی (ع) به عنوان صراط مستقیم در روایات

جایگاه ولایی این ذکر مستند به حجم عظیمی از احادیث مأثور است. در تفاسیر متقن و روایی شیعه مانند تفسیر البرهان و نورالثقلین، احادیث متواتر معنوی از امام محمد باقر و امام جعفر صادق (علیهما السلام) نقل شده است که مصداق تام، کامل و عینی صراط مستقیم را وجود مقدس علی بن ابی‌طالب (ع) و ولایت ایشان معرفی می‌کنند.

در کتاب شریف معانی الاخبار مروي است که صراط بر دو گونه است: صراط در دنیا و صراط در آخرت. صراط در دنیا همان امام مفترض‌الطاعه است؛ هر کس در دنیا او را به حقیقت بشناسد و از انوار هدایتش پیروی کند، در آخرت نیز از صراط معروف که بر روی جهنم کشیده شده است، به سلامت عبور خواهد کرد.

تحلیل ادبی و تفاوت قرائت در آیه ۴۱ سوره حجر

کلید اصلی درک نحوی کلمه «علی» در این ذکر، به تفاوت قرائت‌ها در آیه ۴۱ سوره حجر بازمی‌گردد. در این آیه خداوند متعال می‌فرماید: «قال هذا صراط علی مستقیم». درباره نحوه قرائت کلمه «علی» دو دیدگاه و ساختار وجود دارد:

• ۱

  قرائت رسمی و مشهور (حفص از عاصم): در این قرائت، واژه مذکور به صورت حرف جر همراه با ضمیر متکلم («عَلَيَّ») خوانده می‌شود. در این حالت، معنای آیه چنین است: «گفت این راهی است که استوار و بر عهده من است» و حق تعالی حفظ آن را بر خود لازم شمرده است.

• ۲

  قرائت‌های شاذ و روایی: در روایات تفسیری معصومین، این واژه به صورت اسم علم و مضاف‌الیه، یعنی با کسر لام و تنوین و تشدید یاء («عَلِیٍّ») قرائت شده است. طبق این قرائت، معنای آیه دگرگون شده و به این صورت درمی‌آید: «این راهِ علی است که مستقیم است».

ترکیب این قرائت باطنی و ولایی با ساختار توحیدی سوره حمد، مبنای اصلی شکل‌گیری این ذکر شریف در میان اهل سلوک و شیفتگان مکتب اهل بیت در ادوار بعدی شده است تا تلازمی ابدی میان بندگی خدا و ولایت ولی‌الله را به تصویر بکشد.

ابعاد و تفسیر عرفانی ذکر

از منظر عرفان اسلامی و نظریه انسان کامل، صراط مستقیم یک امر انتزاعی یا صرفاً یک مسیر جاده‌ای نیست؛ بلکه خط اعتدال حقیقی میان تمام قوای نفسانی و روحی است که در وجود مظهر العجائب، یعنی حضرت علی (ع) جلوه‌گر شده است. امام تجسم عینی شاه‌راه هدایت است و حقیقت علویه همان صراط بدون واسطه‌ای است که سالک را به اسم جامع «الله» می‌رساند.

عبارت «صراط مالک یوم الدین» گویای این حقیقت باطنی است که تمسک به صراط ولایت، تنها راه اتصال ایمن به حاکمیت مطلق و توحیدی خداوند در روز جزا و فصل‌الخطاب حقایق است. در واقع، در روزی که حاکمیت مطلق از آنِ «مالک یوم الدین» است، تنها کسانی ایمن هستند که در دنیا گام در صراط ولایت مظهر حق نهاده باشند.

خواص، فضایل و احکام فقهی قرائت ذکر

برای مداومت بر این عبارت شریف در کتب ادعیه غیررسمی و سفارشات اساتید اخلاق، آثار و برکات متعددی ذکر شده است. تکرار این عبارت به نیت صفای باطن، نورانیت قلب، رفع شبهات عقیدتی و ایستادگی در برابر وسوسه‌های ابلیس که بر صراط مستقیم کمین کرده، بسیار مجرب ارزیابی شده است.

جهت برآورده شدن حاجات معنوی و مادی، روش‌های متفاوتی برای ختم این ذکر پیشنهاد شده است که می‌توان آن‌ها را در قالب مراحل زیر دسته‌بندی کرد:

• ۱

  تکرار به عدد ابجد نام مبارک علی (۱۱۰ مرتبه): این شیوه تکرار پس از نمازهای واجب یا در ثلث آخر شب، جهت تقویت یقین و ثبات قدم در دین سفارش شده است.

• ۲

  همراهی با صلوات: شروع ختم با صلوات بر محمد و آل محمد و سپس قرائت ذکر به مدت چهل روز جهت گشایش امور مادی و معنوی.

• ۳

  رعایت قصد رجاء ثواب: از نظر فقها و مراجع معاصر، قرائت این عبارت به عنوان یک دعای انشایی و به قصد رجاء ثواب هیچ‌گونه منع شرعی ندارد.

اما از دیدگاه فقهی یک نکته بسیار حیاتی وجود دارد که هر نمازگزاری باید به آن توجه داشته باشد: نباید این عبارت به عنوان آیه قرآن در نماز به جای سوره حمد یا به عنوان بخشی از آن خوانده شود، زیرا بدعت محسوب شده و موجب ابطال نماز می‌گردد.