معنی بیت «خرد را نیست تاب نور آن روی»؛ پاسخ فارسی ششم

این بیت از سروده‌های عرفانی محمود شبستری در «گلشن راز» است و در درس ستایش فارسی ششم نیز برای توضیح شناخت خداوند و ناتوانی عقلِ تنها به کار می‌آید.

معنی روان بیت

شاعر می‌گوید عقل و خرد انسان با همه ارزش و توانایی خود، برای شناخت کامل حقیقت الهی کافی نیست. نور خداوند آن‌قدر بزرگ و فراتر از فهم معمول ماست که فقط با دلیل‌های عقلی و نگاه ظاهری نمی‌توان آن را دریافت.

پس باید «چشم دگر» پیدا کرد؛ یعنی با دل پاک، تفکر درست، ایمان و نگاه عمیق‌تر به جهان نگاه کرد.

معنی واژه‌ها

• خرد: عقل، دانایی و نیروی اندیشیدن.
• تاب: توان، تحمل، طاقت.
• نور آن روی: روشنایی و عظمت وجود خداوند.
• از بهر: برای، به خاطر.
• چشم دگر: چشم دل، بینش باطنی و نگاه معنوی.
• جوی: بجوی، پیدا کن، جست‌وجو کن.

مفهوم بیت به زبان ساده

این بیت نمی‌گوید عقل بی‌ارزش است؛ بلکه می‌گوید عقل به‌تنهایی برای شناخت حقیقت نهایی کافی نیست. عقل راه را روشن می‌کند، اما برای فهم عمیق‌تر خداوند و زیبایی‌های آفرینش، انسان به دل پاک و نگاه معنوی هم نیاز دارد.

بنابراین پیام بیت این است که برای شناخت خداوند، فقط به دیدن ظاهری و حساب‌وکتاب عقلی اکتفا نکنیم و با دل و اندیشه پاک به جهان نگاه کنیم.

آرایه‌های ادبی بیت

• کنایه: «چشم دگر» کنایه از چشم دل و نگاه باطنی است.
• تشخیص: برای «خرد» حالتی انسانی در نظر گرفته شده؛ گویی خرد می‌تواند تحمل داشته باشد یا نداشته باشد.
• تناسب: میان واژه‌های «نور»، «روی» و «چشم» ارتباط معنایی وجود دارد.
• قافیه: «روی» و «جوی» قافیه‌اند و بیت ردیف ندارد.

پیام بیت

پیام بیت این است که شناخت خداوند نیازمند اندیشه، پاکی دل و نگاه عمیق است. انسان باید از ظاهر فراتر برود و نشانه‌های خدا را با دل آگاه‌تر ببیند.