پیامبر اسلام (ص) و یارانش به مدت ۳ سال در شعب ابیطالب در محاصره اقتصادی و اجتماعی قریش قرار داشتند.
این رویداد سخت و طاقتفرسا از مهمترین فرازهای صدر اسلام است که وفاداری بنیهاشم و یاران پیامبر را به آرمانهای الهی محک زد. این محاصره همهجانبه نه تنها ابعاد اقتصادی، بلکه ابعاد شدید اجتماعی و روانی را نیز در بر میگرفت و هدف اصلی آن، به زانو درآوردن دعوت نوپای اسلام در شبهجزیره عربستان بود.
مدت زمان دقیق محاصره اقتصادی مسلمانان در صدر اسلام
بر اساس اجماع مورخان و منابع معتبر تاریخ اسلام، پیامبر اکرم (ص) و طایفه بنیهاشم به مدت ۳ سال تمام در درهای تنگ و سوزان به نام شعب ابیطالب تحت شدیدترین تحریمهای اقتصادی قرار گرفتند. این واقعه جانکاه از محرم سال هفتم بعثت آغاز شد و تا محرم سال دهم بعثت ادامه یافت که طی آن مسلمانان سختترین شرایط زیستی را برای حفظ ایمان خود تحمل کردند.
چرا قریش دست به تحریم و محاصره بنیهاشم زد؟
سران مشرک مکه پس از ناکامی در روشهای پیشین مانند شکنجه پیروان اولیه، تطمیع پیامبر و تلاش ناموفق برای بازگرداندن مهاجران از حبشه، به بنبست سیاسی و استراتژیک رسیدند. نفوذ کلام پیامبر روز به روز بیشتر میشد و روشهای سنتی قریش دیگر کارایی لازم را برای توقف این موج جدید نداشت.
از سوی دیگر، اسلام آوردن چهرههای قدرتمندی همچون حمزه سیدالشهدا موازنه قدرت را به نفع مسلمانان تغییر داد. قریش برای جلوگیری از فروپاشی ساختار طبقاتی و مذهبی خود در مکه، استراتژی فشار جمعی بر قبیله پشتیبان پیامبر یعنی بنیهاشم را برگزید تا آنها را مجبور کند دست از حمایت محمد (ص) بردارند.
یک نکته تحلیلی: هدف قریش از این تحریم، تنها فشار بر شخص پیامبر نبود؛ بلکه آنها میخواستند با تحت فشار قرار دادن کل قبیله بنیهاشم، یک گسست درونقبیلهای ایجاد کنند تا پشتوانه اجتماعی پیامبر از بین برود.
مفاد عهدنامه ظالمانه قریش (صحیفه ملعونه)
مشرکان در دارالندوه (اتاق فکر و شورای مکه) پیماننامهای به خط منصور بن عکرمه تنظیم کردند و آن را برای رسمیت بخشیدن و جنبه قدسی دادن، درون کعبه آویختند. این سند به عنوان یک میثاق ملی میان تمام قبایل مکه امضا شد و عدول از آن گناهی بزرگ شمرده میشد.
ممنوعیت مطلق داد و ستد: هیچ کس در مکه حق نداشت به بنیهاشم کالا، آذوقه یا پوشاک بفروشد یا از آنها چیزی بخرد.
قطع روابط زناشویی: هرگونه ازدواج متقابل و پیوند سببی میان قریش و محاصرهشدگان کاملاً ممنوع اعلام شد.
تحریم معاشرت و همکلامی: پناه دادن، همصحبتی و نشست و برخاست با بنیهاشم جرم محسوب میشد؛ مگر آنکه محمد (ص) را برای اعدام تسلیم کنند.
اوضاع معیشتی و راههای تأمین آذوقه در دوران محاصره
وضعیت قحطی و گرسنگی در شعب ابیطالب به قدری وخیم بود که مسلمانان برای بقا مجبور به استفاده از برگ درختان بیابانی و پوست خشکیده حیوانات میشدند. در اسناد تاریخی آمده است که صدای گریه کودکان از فرط گرسنگی از درون دره به گوش اهالی مکه میرسید و دل برخی از ساکنان سنگدل مکه را نیز میلرزاند.
ثروت کلان و افسانهای حضرت خدیجه (س) در این سه سال کاملاً صرف خرید آذوقه با قیمتهای چند برابر از بازرگانان حریص شد. طایفه بنیمطلب نیز به رسم جوانمردی و عهد قبیلهای همپای مسلمانان مقاومت کردند. تنها فرصت خروج برای تهیه مایحتاج محدود، چهار ماه حرام در سال (مانند رجب و ذیالحجه) بود که در آن جنگ و تعرض ممنوع بود؛ هرچند مشرکان در این ماهها نیز با خرید سریع کالاها بازار را قحطیزده میکردند.
نکته مهم: برخی از خویشاوندان دلسوز مسلمانان مانند حکیم بن حزام (برادرزاده حضرت خدیجه)، شبانه بار شتران را مخفیانه و با پذیرش خطر مرگ به سمت دره روانه میکردند تا کمکحال محاصرهشدگان باشد.
معجزه موریانه و چگونگی شکسته شدن حصار تحریم
در سال دهم بعثت، پیامبر (ص) به واسطه وحی الهی اعلام کرد که موریانهها عهدنامه قریش را تماماً خوردهاند و تنها نام مبارک «الله» (باسمک اللهم) در ابتدای آن سالم مانده است. حضرت ابوطالب این خبر غیبی را به سران مکه رساند و پیشنهاد داد عهدنامه را از کعبه بیرون بیاورند؛ او شرط کرد که اگر سخن محمد نادرست بود، او را تسلیم میکند و اگر راست بود، قریش باید دست از تحریم بردارد.
پس از باز کردن صندوقچه و تایید معجزه موریانه، شرمندگی و اختلاف شدیدی در جبهه مشرکان پدید آمد. همزمان پنج تن از جوانمردان مکه که از این ظلم به ستوه آمده بودند، به پیشگامی هشام بن عمرو و زهیر بن ابیامیه علیه تصمیمات تکروانه ابوجهل برخاستند و با پاره کردن عهدنامه، پایان رسمی محاصره سه ساله را رقم زدند و مسلمانان سربلند از شعب خارج شدند.
جمعبندی تاریخی
خلاصه واقعه: محاصره اقتصادی مسلمانان به مدت ۳ سال از سال هفتم تا دهم بعثت در شعب ابیطالب رخ داد. این تحریم با فداکاری مالی حضرت خدیجه (س)، پایمردی ابوطالب (ع)، معجزه الهی موریانه و ایستادگی بینظیر یاران پیامبر شکست خورد و به یکی از بزرگترین نمادهای مقاومت در تاریخ مبدل شد.
پرسشهای متداول
چه کسانی همراه پیامبر (ص) در شعب ابیطالب محاصره شدند؟
علاوه بر مسلمانان، تمام اعضای طایفه بنیهاشم و بنیمطلب (حتی کسانی که هنوز اسلام نیاورده بودند اما به خاطر پیوند خویشاوندی حاضر به تسلیم کردن پیامبر نبودند) در این دره محاصره شدند؛ تنها ابولهب از این طایفه جدا شد و به مشرکان پیوست.
پیامد جسمانی این محاصره سه ساله بر یاران نزدیک پیامبر چه بود؟
سختیهای بیسابقه، گرسنگی مفرط و شرایط جانکاه اقلیمی در شعب ابیطالب باعث فرسودگی شدید جسمی یاران شد؛ به طوری که مدت کوتاهی پس از خروج از دره، حضرت خدیجه (س) و حضرت ابوطالب (ع) دار فانی را وداع گفتند و آن سال در تاریخ اسلام «عام الحزن» یا سال اندوه نامیده شد.
نویسنده عهدنامه قریش چه سرنوشتی پیدا کرد؟
منصور بن عکرمه که بندهای ظالمانه تحریم اقتصادی و اجتماعی را به نگارش درآورده بود و با قلم خود آزادی یک قبیله را سلب کرد، طبق روایات متقن تاریخی مدتی پس از آویختن عهدنامه در کعبه، دچار بیماری فلج دست شد.
نظرات