آیه دوری از افراط و تفریط در نماز
در نماز، با خواندن آیه «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» (آیه ۶ سوره حمد) از خداوند میخواهیم که ما را به راه راست هدایت کند؛ راهی که در تفاسیر معتبر اسلامی به عنوان مسیر اعتدال و دوری از هرگونه افراط و تفریط تبیین شده است.
عبادت مستمر روزانه در دین اسلام، بستری برای تنظیم تمام ابعاد رفتار فردی و اجتماعی انسان است. وقتی مؤمن در نمازهای پنجگانه سوره حمد را قرائت میکند، در واقع اصول بنیادین جهانبینی خود را مرور مینماید. درخواست هدایت به مسیر مستقیم، محوریترین خواسته یک مسلمان از آفریدگار خویش است که ثبات قدم در شاهراه عقلانیت و فرار از انحرافات چپ و راست را تضمین میکند.
مفهوم صراط مستقیم؛ شاهراه اعتدال و میانهروی
ریشهیابی واژگان قرآنی به ما کمک میکند تا عمق پنهان در دستورات عبادی را بهتر درک کنیم. کلمه «صراط» در لغت به معنای راه روشن، وسیع و بدون انحراف است و از آنجا که در قرآن همواره به صورت مفرد آمده، نشان میدهد که راه حق و اعتدال یکی بیشتر نیست. در مقابل، راههای انحرافی و ظلمات همواره به صورت جمع ذکر شدهاند.
کلمه «مستقیم» نیز از ریشه استقامت به معنی ثبات و بدون کجی بودن است؛ مسیری که کوتاهترین فاصله میان انسان و کمال را رقم میزند. امیرالمؤمنین امام علی (ع) در خطبه ۱۶ نهجالبلاغه این توازن ساختاری را به زیبایی تبیین کرده و میفرمایند: «الْیَمِینُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِیقُ الْوُسْطَى هِیَ الْجَادَّةُ»؛ یعنی چپ و راست گمراهی است و جاده وسط و میانه، همان راه اصلی و مستقیم است.
مرزبندی آیه ۷ سوره حمد با نمادهای افراط و تفریط
در ادامه سوره حمد، آیه ۷ مسیر را روشنتر میکند: «صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ». در این بخش، خداوند با مرزبندی آشکار، ماهیت بیرونی راه اعتدال را با مرزبندی جریانات تاریخی مشخص میسازد.
مفسران بزرگ مانند علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، «مغضوب علیهم» (غضبشدگان) را نماد افراط، تندروی لجاجتآمیز و دشمنی آگاهانه با حق میدانند. افرادی که حق را میشناسند اما به خاطر منافع خود در برابر آن موضعگیری سخت و متعصبانه دارند. در طرف مقابل، «ضالین» (گمراهان) مظهر تفریط، سستی، جهل و تحیر هستند که از سر غفلت یا شبههپذیری از مسیر خارج شدهاند. درخواست صراط مستقیم یعنی تقاضای پایداری در مسیری که نه لجاجت افراطی مغضوبین را دارد و نه سستی تفریطی گمراهان را.
چرا این درخواست را حداقل ۱۰ بار در روز تکرار میکنیم؟
انسان به دلیل داشتن قوای نفسانی مختلف مانند شهوت، غضب و وهم دائماً در معرض سقوط به دامن تندروی یا کندروی قرار دارد. غلبه هرکدام از این قوا بدون نظارت عقل و شرع، تعادل زندگی شخصی و اجتماعی را به هم میزند. تکرار مداوم این آیه در نمازهای پنجگانه، یک سیستم خودسازی و مانیفست روزانه برای تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی است.
این استمرار بی وقفه به روان انسان یادآور میشود که در تمام شئون زندگی از جمله عبادات، انفاق، دوستیها و تصمیمگیریها، خط تعادل را گم نکند. غفلت چندساعته در هیاهوی مادیات میتواند انسان را به یکی از دو لبه پرتگاه افراط یا تفریط بکشاند، از این رو نماز همانند یک ترازوی دقیق، بارها در طول روز روح مؤمن را بسنجد و تنظیم میکند.
جلوههای عملی اعتدال در آموزههای قرآنی
برای درک بهتر شیوه عملکرد صراط مستقیم در زندگی، مناسب است به قوانین رفتاری که قرآن کریم به عنوان مکمل این مفهوم معرفی کرده نگاهی بیندازیم:
اسلام با گوشهنشینی و ریاضتهای طاقتفرسا مخالف است و عبادت را همراه با نشاط و میانه روی میپسندد تا روح خسته نشود.
بر اساس آیه ۶۷ سوره فرقان، بندگان راستین کسانی هستند که هنگام بخشش نه اسراف میکنند و نه خست میورزند، بلکه راهی میانه دارند.
قرآن در آیه ۱۱۰ سوره اسراء میفرماید نمازت را زیاد بلند یا خیلی آهسته نخوان، بلکه میان این دو راهی عادلانه برگزین.
گامهای کاربردی برای حفظ تعادل در تصمیمگیریها
اگر بخواهیم پیام آیه هدایت به صراط مستقیم را در قالب یک برنامه عملیاتی برای دوری از تندروی و کندروی پیاده کنیم، میتوان مسیر زیر را به عنوان ملاک انتخابها قرار داد:
- ۱سنجش تصمیمات با معیارهای قطعی عقل و فرامین صریح شریعت برای خروج از تمایلات شخصی.
- ۲مشورت با کارشناسان و مصلحان صالح که خود در زندگی به عنوان افراد معتدل شناخته میشوند.
- ۳پرهیز از تصمیمگیری در حالات هیجانی شدید مانند خشم مفرط یا شادی و اشتیاق بیقاعده.
جمعبندی
محور پایانی: درخواست هدایت به صراط مستقیم در نماز، پناه بردن به دژ استوار اعتدال اسلامی است. مؤمن با درک این مفهوم، خود را از لبه تیز افراط و تفریط رها کرده و مسیر رشد متوازن معنوی و مادی را میپیماید تا مصداق پویندگان راه کسانی باشد که مشمول نعمت بیکران الهی شدهاند.
نظرات