ابنسینا در اواخر دوره سامانیان و دوران حکومت آلبویه (سدههای چهارم و پنجم هجری) زیست و به دلیل نوسانات سیاسی، دوران تحقیق و مطالعه خود را در شهرهای متعددی از جمله بخارا، گرگانج، ری، همدان و اصفهان سپری کرد.
حکیم ابوعلی سینا معروف به شیخالرئیس، از نامدارترین دانشمندان، پزشکان و فیلسوفان تاریخ ایران و جهان است. زندگی علمی این دانشمند بزرگ متأثر از تغییرات مرزهای سیاسی و جابهجایی مکرر میان حکومتهای محلی در فلات ایران بود. برای درک بهتر بسترهای پژوهشی او، باید دوره تاریخی و مسیر جغرافیایی سفرهای علمی او را به دقت بررسی کنیم.
بستر تاریخی زندگی ابنسینا: از سامانیان تا آلبویه
حکیم ابوعلی سینا در اواخر قرن چهارم هجری قمری (حدود سال ۳۷۰ هجری) در دوران طلایی اسلام چشم به جهان گشود؛ زمانی که فرهنگ و علوم عقلانی در سرزمینهای ایرانی رونق چشمگیری داشت.
آغاز رشد فکری او با عصر شکوفایی و علمپروری پادشاهان سامانی همزمان بود که بستر مناسبی را برای آموزش علوم پایهای، پزشکی و فلسفه فراهم میکرد. پادشاهان سامانی به زبان فارسی و ترویج دانش اهمیت زیادی میدادند و کتابخانههای بزرگی را در پایتخت خود دایر کرده بودند.
با فروپاشی سامانیان و روی کار آمدن حکومت نظامیگرای غزنویان، فضای فکری ماوراءالنهر تغییر کرد. ابنسینا به دلیل حفظ استقلال اندیشه و عدم تمایل به حضور در دربار سلطان محمود غزنوی، به مناطق مرکزی و غربی ایران تحت حاکمیت آلبویه و آلکاکویه پناه برد که در آن زمان مهد حمایت از دانشمندان مستقل بودند.
جلوه فکری عصر بوعلی: تقارن دوران زندگی ابنسینا با حکومتهای شیعی آلبویه و تسامح مذهبی سامانیان، به او این امکان را داد تا برخلاف محدودیتهای سنتی، به تبیین فلسفه مشاء و تلفیق آن با مبانی عقلی بپردازد.
نقشه جغرافیایی پژوهشهای شیخالرئیس: شهرهای محل تحقیق
ابنسینا در طول عمر خود در شهرهای مختلفی اقامت گزید که هر یک نقش خاصی در تکامل فکری و نگارش آثار او ایفا کردند:
بوعلی سینا دوران نوجوانی و جوانی خود را در پایتخت سامانیان گذراند. او پس از درمان نوح بن منصور سامانی (امیر وقت)، اجازه ورود به کتابخانه عظیم سلطنتی یعنی «صوان الحکمه» را کسب کرد. او در این کتابخانه پایههای اصلی دانش خود در منطق، ریاضیات، نجوم و طب را بنا کرد و تا پیش از ۱۸ سالگی بر علوم زمان خود مسلط شد.
او پس از تحولات سیاسی و سقوط بخارا به گرگانج (پایتخت خوارزمشاهیان) رفت و مورد احترام قرار گرفت. پس از مدتی به سمت جرجان (گرگان فعلی) حرکت کرد. این شهر محل تلاقی او با شاگرد وفادارش ابوعبید جوزجانی و آغاز نگارش کتاب ماندگار «قانون در طب» شد.
ابنسینا در ری به درمان مجدالدوله دیلمی، حاکم آلبویه، پرداخت. سپس به همدان سفر کرد و در آنجا علاوه بر طبابت، منصب وزارت شمسالدوله دیلمی را پذیرفت. او در همدان، با وجود مشغلههای فراوان حکومتی، بخشهای مهمی از کتاب بزرگ «شفا» را تألیف کرد.
پایدارترین و آرامترین دوره پژوهشی حکیم در دربار علاءالدوله کاکویه در اصفهان رقم خورد. این دوره حدود ۱۵ سال به طول انجامید. بوعلی در این شهر رصدخانهای تأسیس کرد، مدارس علمی را رونق داد و کتاب «دانشنامه علائی» را به زبان فارسی نوشت.
تأثیر جابهجاییهای سیاسی بر نگارش شاهکارهای علمی
ابنسینا نمونه بارز یک دانشمند سیار در تاریخ است که هرگز اجازه نداد آشفتگیهای سیاسی و فرار از سایه استبداد غزنوی، مانع از جریان تحقیق و تدریس او شود.
بسیاری از رسالهها و فصول کتابهای شفا و قانون در طول سفرهای پرمخاطره، در حال حرکت بین شهرهای مختلف یا حتی در دوران حبس چهارماهه او در قلعه فردجان (نزدیک همدان) نگاشته شدهاند. این امر نشاندهنده نبوغ بالا و تمرکز بینظیر او در شرایط سخت است.
برخلاف دربارهای متعصب که علم را ابزاری برای تمجید قدرت میخواستند، دربارهای فرهنگدوست محلی در اصفهان و همدان فرصت مباحثات شبانه و نگارش دانشنامههای جامع را به این حکیم بخشیدند.
نکته مهم: جابهجاییهای مداوم بوعلی سینا باعث شد که شاگردان متعددی در سراسر جغرافیای ایران تربیت شوند و نسخههای متعددی از آثار او در شهرهای مختلف تکثیر شود، که این امر به ماندگاری دانش او کمک شایانی کرد.
سالهای پایانی عمر و محل درگذشت
با وجود اینکه اصفهان دوران طلایی آرامش علمی بوعلی بود، هجوم مسعود غزنوی به این شهر و غارت خانه و کتابخانه شخصی شیخ، این دوران خوش را به پایان رساند و بخشهایی از آثار او در این هجوم مفقود شد.
بر اساس گزارش اکثریت قاطع مورخان از جمله شاگردش جوزجانی، شیخالرئیس در جریان یک سفر نظامی در رکاب علاءالدوله از اصفهان به سمت همدان، به بیماری شدید قولنج مبتلا شد. او سرانجام در سال ۴۲۸ هجری قمری در شهر همدان جان سپرد و پیکرش در همان خاک به خاک سپرده شد که امروزه آرامگاه باشکوه او نماد فرهنگی این شهر است.
جمعبندی جغرافیای علمی بوعلی
حاصل سخن: ابنسینا رشد علمی خود را در بخارا (عصر سامانی) آغاز کرد، زیربنای کتابهایش را در گرگان و ری چید، در همدان به وزارت و تالیف ساختار اصلی شفا رسید و در اصفهان (عصر آلبویه) آثار خود را تکمیل کرد و سرانجام در همدان به خاک سپرده شد.
پرسشهای متداول کاربران
سلطان محمود غزنوی نگرشی متعصبانه به دین و علوم عقلی داشت و فلاسفه مستقل را سرکوب میکرد. ابنسینا برای حفظ آزادی اندیشه و ترس از تکفیر و محدودیت علمی، فرار و سفر به شهرهای دیگر را بر رفاه دربار غزنوی ترجیح داد.
کتاب معروف «دانشنامه علائی» که به زبان فارسی دری نوشته شده، به همراه تکمیل کتاب شفا، کتاب الادویة القلبیه و کتاب ۲۰ جلدی «الانصاف» از دستاوردهای دوران اقامت ۱۵ ساله او در اصفهان تحت حمایت آلکاکویه است.
این کتابخانه سلطنتی در بخارا حاوی نسخههای نادر و کمیاب علمی از مترجمان یونانی و اسلامی بود. ابنسینا پس از درمان پادشاه سامانی به آن دسترسی یافت و توانست با مطالعه منابع آن، ساختار ذهنی و فلسفی خود را پیش از خروج از بخارا کامل کند.
نظرات