مسلمانان هجرت پیامبر (ص) از مکه به مدینه را به این دلیل مبدأ تاریخ قرار دادند که این رویداد نقطه عطف سرنوشتسازی بود که به دوران ضعف پایان داد و آغازگر تشکیل نخستین حکومت اسلامی، استقلال سیاسی و شکلگیری امت واحد در مدینه شد.
بررسی سیر تحولات صدر اسلام نشان میدهد که تعیین یک مبدأ دقیق برای گاهشماری، هم یک ضرورت اداری برای اداره قلمرو رو به گسترش اسلامی بود و هم یک اقدام نمادین برای هویتبخشی به تمدن نوپای اسلامی. در این مطلب ابعاد مختلف این تصمیم تاریخی را بررسی میکنیم.
پیشینه تاریخگذاری در شبهجزیره و ضرورت نظم دیوانی
پیش از ظهور اسلام و حتی در سالهای نخستین بعثت، اعراب از نظام گاهشماری ثابتی برخوردار نبودند. آنها معمولاً حوادث بزرگ سرزمینی و اجتماعی نظیر عامالفیل، جنگهای فجار یا تجدید بنای کعبه را به صورت موقت مبدأ قرار میدادند و سالها را بر اساس آنها میشمردند. این روش پراکنده، فاقد دقت لازم برای ثبت امور دیوانی و حقوقی بود.
با گسترش سریع قلمرو اسلام در زمان خلافت دوم و تاسیس دفاتر مالی، نظامی و دیوانهای اداری، نبود یک تقویم واحد مشکلات ارتباطی و حاکمیتی فراوانی ایجاد کرد. توسعه جغرافیایی مجالی برای روشهای سنتی باقی نگذاشته بود؛ به طوری که ابوموسی اشعری (حاکم بصره) در نامهای به مرکز خلافت اعلام کرد که فرمانهای رسیده از سوی خلیفه بدون ذکر سال هستند و همین امر تشخیص تقدم و تاخر دستورها و اجرای دقیق آنها را غیرممکن ساخته است. این چالش، ضرورتِ داشتن یک تقویم رسمی و سراسری را دوچندان کرد.
تشکیل شورای مشورتی صحابه و بررسی گزینههای چهارگانه
برای حل این مشکل دیوانی و حکومتی، خلیفه دوم شورای مشورتی را با حضور بزرگان صحابه تشکیل داد. در این شورا چهار رویداد کلیدی از زندگی پیامبر اکرم (ص) به عنوان گزینههای اصلی برای مبدأ تقویم مطرح شد که هرکدام موافقان و مخالفانی داشت:
- ۱میلاد پیامبر اکرم (ص): این گزینه به دلیل عدم تطابق با زمان آغاز دعوت رسمی اسلام و همچنین وجود اختلافات روایی درباره روز و ماه دقیق ولادت حضرت، مورد موافقت اعضای شورا قرار نگرفت.
- ۲بعثت پیامبر (ص): گرچه بعثت سرآغاز نزول وحی و دگرگونی معنوی جهان بود، اما به عنوان یک رویداد عبادی و فردی تلقی میشد که در زمان وقوعش هنوز به تشکیل یک ساختار اجتماعی مقتدر و حاکمیت مستقل منجر نشده بود.
- ۳وفات پیامبر (ص): این پیشنهاد به سرعت و با مخالفت قاطع روبرو شد؛ زیرا یادآور یکی از تلخترین، حزنانگیزترین و ناامیدکنندهترین روزها در تاریخ جامعه اسلامی بود و نمیتوانست مایه پویایی و امید برای آینده یک امت باشد.
- ۴هجرت به مدینه: این واقعه به عنوان مرز میان حق و باطل، پایان مظلومیت و نماد حرکت، پیروزی و تمدنسازی شناخته شد و با تایید همگان به عنوان مبدأ تقویم تثبیت گردید.
تحولات ساختاری؛ چرا هجرت یک رویداد تمدنساز بود؟
انتخاب هجرت بر بستر تحلیلهای عمیق اجتماعی و سیاسی استوار بود. هجرت پیامبر صرفاً یک جابهجایی جغرافیایی برای فرار از آزار مشرکان نبود، بلکه ابعاد ساختاری گستردهای داشت:
انتقال از فاز دعوت پنهان به فاز حاکمیت: با هجرت به مدینه، آیین اسلام از یک باور فکری تحت فشار در مکه، به یک نظام سیاسی، قضایی و دفاعی مقتدر در مدینه بدل ساخت. در مکه مسلمانان قدرت دفاع از خود را نداشتند، اما در مدینه صاحب پرچم، حکومت و قدرت جهاد شدند.
تغییر معیار همبستگی اجتماعی: با ورود پیامبر به مدینه، تعصبات خونی، عشیرهای و قبیلهای که رکن اصلی جاهلیت بود رنگ باخت و مفهوم فراملی و فراقبیلهای امت اسلامی بر پایه ایمان، برادری و عدالت پایهگذاری شد.
نقش امام علی (ع) و فرآیند رسمیسازی تقویم
بر اساس گزارشهای متقن تاریخی، هنگامی که در شورای صحابه میان گزینههای مختلف ابهام وجود داشت، حضرت علی بن ابیطالب (ع) پیشنهاد دادند که هجرت مبدأ قرار گیرد و خلیفه دوم این نظر کارشناسی و دقیق را پذیرفت و رسمی کرد.
البته در مکتب روایی شیعه شواهدی وجود دارد که پیامبر اکرم (ص) خود در زمان حیاتشان مکاتبات و نامههای رسمی به سران قبایل را بر اساس هجرت تاریخگذاری میکردند؛ بنابراین اقدام شورا در زمان خلافت عمر، در واقع مدون کردن دیوانی و عمومی ساختن همان سنت نبوی بود که پیشتر شالوده آن ریخته شده بود.
راز آغاز سال هجری از محرم به جای ربیعالاول
یک سوال مهم تاریخی این است که اگر هجرت در ماه ربیعالاول انجام شده، چرا ماه محرم آغاز سال قمری است؟
اعراب از گذشتههای دور عادت داشتند که پس از اتمام مناسک حج در ماه ذیالحجه و بازگشت به شهرهای خود، ماه محرم را آغاز فصل جدید فعالیتها، تجارتها و پیمانهای خود بدانند. صحابه برای حفظ نظم سنتی و شناختهشده ماهها در میان عموم مردم، سال وقوع هجرت را سال اول نامیدند اما شروع سال را حدود دو ماه و نیم به عقب برده و از اول محرم محاسبات تقویم هجری قمری را تنظیم کردند تا تداخلی در نظم عمومی جامعه ایجاد نشود.
جمعبندی نهایی
خلاصه تحلیل: مسلمانان با انتخاب هجرت به عنوان مبدأ تاریخ، نشان دادند که در تفکر اسلامی، سرآغاز حیات واقعی یک جامعه، زمان تشکیل حکومت عادلانه، استقلال سیاسی و آزادی از قید استبداد است. هجرت، اسلام را از یک مذهب فردی به یک تمدن جهانی تبدیل کرد.
پرسشهای متداول
این تقویم در حدود سال ۱۶ یا ۱۷ هجری قمری در زمان خلافت عمر بن خطاب و پس از بروز مشکلات اداری و نامهنگاری در قلمرو اسلامی به صورت رسمی تدوین و به تمام ولایات ابلاغ شد.
علاوه بر اختلافنظر مورخان در روز دقیق ولادت، این رویداد مربوط به دوران پیش از بعثت و شکلگیری جامعه اسلامی بود، در حالی که هجرت مستقیماً با تاسیس دولت و امت اسلام پیوند داشت.
منابع اهل سنت وضع رسمی آن را به دستور خلیفه دوم و مشورت صحابه میدانند، در حالی که بسیاری از علمای شیعه با تکیه بر روایات معتقدند پایه اولیه این تاریخگذاری توسط خود پیامبر (ص) در مدینه بنا شد و بعدها رسمیت عمومی و دیوانی یافت.
نظرات