هدف انگلستان و روسیه از امضای قرارداد ۱۹۰۷ چه بود

قرارداد ۱۹۰۷ میلادی که به معاهده سن‌پترزبورگ نیز معروف است، یکی از سرفصل‌های تاریک و در عین حال تعیین‌کننده در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود. این پیمان در شرایطی منعقد شد که ایران در تب‌وتاب انقلاب مشروطه می‌سوخت و تضعیف حاکمیت مرکزی، بستر را برای مداخلات عریان خارجی فراهم کرده بود. در ادامه این نوشتار، ابعاد ژئوپلیتیک، اهداف پنهان و آشکار دو ابرقدرت آن روزگار و پیامدهای ناگوار این توافق بر سرنوشت ملت ایران را به‌طور جامع واکاوی می‌کنیم.

ریشه‌ها و زمینه‌های تاریخی؛ پایان بازی بزرگ

در تمام طول سده نوزدهم میلادی، ایران و آسیای مرکزی میدان رقابت شدید ژئوپلیتیکی میان امپراتوری روسیه و بریتانیا بودند که در تاریخ دیپلماسی به «بازی بزرگ» شهرت یافت. بریتانیا برای حفظ هندوستان که مستعمره اصلی و حیاتی‌اش بود تلاش می‌کرد و در مقابل، روسیه تزاری مایل به پیشروی به سمت آب‌های آزاد جنوب و خلیج فارس بود. این تقابل مداوم بارها ایران را تا آستانه فروپاشی پیش برد.

با آغاز قرن بیستم، موازنه قدرت در اروپا با ظهور امپراتوری آلمان تحت رهبری ویلهلم دوم و توسعه‌طلبی نظامی و اقتصادی شتابان آن برهم خورد. پروژه کلان راه‌آهن برلین-بغداد و تلاش آلمان برای نفوذ به خلیج فارس، زنگ خطر جدی را برای هر دو امپراتوری روس و انگلیس به صدا درآورد و آن‌ها را متوجه خطری مشترک ساخت.

از سوی دیگر، شکست سنگین نظامی روسیه از ژاپن در جنگ ۱۹۰۵ و وقوع بحران‌ها و انقلاب داخلی در درون مرزهای روسیه، این امپراتوری را به شدت ضعیف کرد. روس‌ها برای بازسازی قدرت داخلی خود نیاز به آرام کردن جبهه‌های آسیایی و سازش دیپلماتیک با بریتانیا داشتند تا بتوانند تمرکز خود را بر بالکان و اروپا معطوف کنند.

اهداف کلیدی انگلستان و روسیه از معاهده سن‌پترزبورگ

برخلاف تصور اولیه، این معاهده صرفاً برای تعیین تکلیف ایران نبود، بلکه یک کلان‌استراتژی برای آرایش جدید قوا در سطح بین‌المللی محسوب می‌شد. اهداف اصلی این اقدام را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• ۱
  حل اختلافات دیرینه در آسیا: دو کشور می‌خواستند نقاط اصطکاک خود را در سه منطقه کلیدی یعنی ایران، افغانستان و تبت کاملاً صفر کنند تا از درگیری نظامی مستقیم با یکدیگر جلوگیری نمایند.
• ۲
  مهار خطر نفوذ آلمان و عثمانی: ایجاد سد محکم در برابر سیاست «نگاه به شرق» آلمان و جلوگیری از ورود این قدرت نوظهور به مناطق تحت سیطره سن‌پترزبورگ و لندن.
• ۳
  حفاظت از مرزهای استراتژیک: بریتانیا به دنبال تضمین امنیت شاه‌راه ارتباطی هندوستان بود و روسیه تمایل داشت مرزهای جنوبی خود را در برابر تهدیدات احتمالی آینده تثبیت کند.
• ۴
  شکل‌گیری اتحاد مثلث در اروپا: این توافق استعماری در واقع آخرین تکه از پازل دیپلماتیک برای ایجاد جبهه متحد (انگلیس، فرانسه و روسیه) در برابر اتحاد مثلث (آلمان، اتریش و ایتالیا) پیش از آغاز جنگ جهانی اول بود.

جزئیات جغرافیایی و مفاد قرارداد؛ تقسیم سه‌گانه ایران

بدون آنکه روحی از مفاد مذاکرات در تهران فاش شود، دیپلمات‌های ارشد دو کشور خطوط مرزی جدیدی را روی نقشه ایران ترسیم کردند. بر اساس این توافق، خاک ایران بدون توجه به حاکمیت ملی آن به سه قلمرو متمایز تقسیم شد:

پیامدهای سیاسی و ضربه هولناک به انقلاب مشروطیت

این معاهده استعماری درست در شرایطی امضا شد که ایران تازه انقلاب مشروطه را پشت سر گذاشته و نخستین مجلس شورای ملی را تشکیل داده بود. همگرایی ناگهانی روس و انگلیس، مانع از دسترسی مشروطه‌خواهان به سیاست سنتی «موازنه مثبت و منفی» شد؛ سیاستی که پیش از آن با استفاده از رقابت دو کشور، اندک مجالی برای تنفس ایران فراهم می‌کرد.

بریتانیا که پیش از آن تظاهر به حمایت از تحصن‌کنندگان مشروطه‌خواه در سفارت خود می‌کرد، برای حفظ اتحاد استراتژیکش با روسیه در اروپا، دست تزار را در سرکوب آزادی‌خواهان ایران کاملاً باز گذاشت و به حمایت‌های ظاهری خود پایان داد. این تغییر موضع، ضربه‌ای کاری به پیکره نهال نوپای دموکراسی در ایران بود.

عواقب اقتصادی؛ انحصار، غارت و فلج شدن مالی کشور

آثار مالی معاهده ۱۹۰۷ برای اقتصاد ورشکسته دوره قاجار کمتر از خسارت‌های سیاسی آن نبود. طبق بندهای اقتصادی معاهده، دو قدرت متعهد شدند که در مناطق نفوذ یکدیگر هیچ‌گونه امتیاز تجاری، راه‌آهن، راه‌سازی یا بانکداری به اتباع خود یا کشورهای ثالث (مانند آمریکا و آلمان) واگذار نکنند و انحصار کامل ایجاد کردند.

روس‌ها گمرکات و شیلات شمال و بریتانیا درآمدهای نفتی تازه کشف‌شده و گمرکات جنوب را برای تسویه وام‌های تحمیلی دوران قاجار تحت کنترل شدید گرفتند و عملاً خزانه دولت مرکزی را خالی کردند. هرگونه پروژه زیرساختی ملی مستقل یا تلاش برای اصلاحات مالی (مانند اقدامات بعدی مورگان شوستر آمریکایی) به دلیل وتوی هم‌زمان این دو قدرت استعماری با شکست مواجه شد و اقتصاد ملی به فروپاشی کامل نزدیک شد.

واکنش قاطع مجلس شورای ملی و مشروطه‌خواهان

با وجود ضعف ساختاری دولت، ملت ایران در برابر این واقعه سکوت نکرد. مجلس اول شورای ملی پس از افشای مفاد قرارداد، با تکیه بر اصل ۲۴ قانون اساسی مشروطه به اتفاق آرا آن را مردود و بی‌اعتبار دانست و اعلام کرد هیچ تعهد بین‌المللی بدون تصویب نمایندگان ملت مشروعیت ندارد.

مراجع تقلید بزرگ نجف اشرف (مانند آخوند خراسانی) و علمای تهران همگام با مجلس، این قرارداد را توطئه‌ای برای نابودی استقلال ایران و کیان اسلام دانسته و طی تلگراف‌هایی تند آن را به شدت محکوم کردند. مطبوعات آزادی‌خواه دوران مشروطه نظیر روزنامه‌های حبل‌المتین، صور اسرافیل و مساوات با انتشار مقالات حماسی، موجی از بیداری افکار عمومی را رقم زدند که منجر به تحریم کالاهای روس و انگلیس و بایکوت بانک‌های بیگانه در شهرهایی چون تبریز و اصفهان شد.