بنا بر پژوهشهای معتبر تاریخی، سال دقیق قرائت دعای عرفه امام حسین (ع) در منابع کهن به طور قطعی ذکر نشده است؛ اما شواهد متقن نشان میدهد این مناجات قطعاً پیش از سال ۶۰ هجری قمری قرائت شده و برخلاف تصور عموم، مربوط به آخرین سفر امام به مکه نیست.
روز عرفه برابر با ۹ ماه ذیالحجه است و از جمله مهمترین اعمال این روز، قرائت دعای عرفه منتسب به وجود مقدس حضرت سیدالشهدا (ع) است. این دعای باشکوه و سرشار از مضامین عالی عرفانی و کلامی، همواره کانون توجه شیعیان و پژوهشگران تاریخ اسلام بوده است. با این حال، یکی از پرسشهای متداول در میان دینپژوهان و عزاداران این است که امام حسین دعای عرفه را در چه سالی خواند و چرا فرضیههای رایج در این باره نیاز به اصلاح دارند.
بررسی فرضیه سال ۶۰ هجری؛ چرا این دیدگاه رد میشود؟
بسیاری از مردم و مبلغان مذهبی بر این باورند که امام حسین (ع) این دعا را در آخرین سفر حج خود در سال ۶۰ هجری قمری و درست پیش از حرکت به سمت کربلا قرائت کردهاند. اما مقاتل، وقایعنگاریها و گزارشهای معتبر تاریخی این دیدگاه را به طور کامل رد میکنند. دلایل اصلی رد این فرضیه به شرح زیر است:
- حضرت سیدالشهدا (ع) در ذیالحجه سال ۶۰ هجری به دلیل آگاهی از توطئه ترور خود توسط ماموران یزید بن معاویه و برای حفظ حرمت و قداست خانه خدا، نیت خود را از حج تمتع به عمره مفرده تبدیل کردند.
- کاروان امام حسین (ع) در روز هشتم ذیالحجه (روز ترویه) مکه مکرمه را به سمت عراق و کوفه ترک کرد؛ بنابراین ایشان در روز نهم ذیالحجه (روز عرفه) اصلاً در صحرای عرفات حضور نداشتند که این دعا را قرائت کنند.
- بر این اساس، انتساب زمان قرائت دعای عرفه به سال ۶۰ هجری قمری از نظر تقویم تاریخی و فقهی کاملاً غیرممکن است و این مناجات در سفرهای پیشین حضرت صورت گرفته است.
حرکت امام حسین (ع) در روز هشتم ذیالحجه سال ۶۰ هجری از مکه، یکی از کلیدیترین نقاط عطف مأموریت تاریخی ایشان بود. این اقدام نشان داد که حفظ جان امام و تبیین نهضت، بر وقوف در عرفات مقدم بوده است؛ لذا در آن سال حجی برای کاروان حسینی منعقد نشد.
زمان محتمل قرائت دعا؛ بازه تاریخی دهه ۵۰ هجری
با منتفی شدن سال ۶۰ هجری، این پرسش مطرح میشود که کاروان حسینی در چه بازه زمانی دیگری این آیین نیایشی را برگزار کرده است؟ تحلیلگران تاریخ تشیع با بررسی قرائن موجود، فرضیههای دقیقتری را مطرح کردهاند:
- امام حسین (ع) در طول حیات مبارک خود حجهای متعددی را به صورت پیاده بهجا آوردهاند که در برخی منابع روایی و حدیثی، تعداد آنها تا ۲۵ حج نیز ذکر شده است. این امر نشاندهنده حضور مداوم ایشان در مناسک حج در طول سالیان مختلف است.
- با توجه به حضور فرزندان، اهل بیت و کاروان بزرگی از شیعیان و بنیهشم در زمان قرائت دعا، پژوهشگران احتمال میدهند این مناجات در دهه ۵۰ هجری قمری رخ داده باشد.
- این بازه زمانی مقتضیِ دوران امامت حضرت سیدالشهدا (ع) پس از شهادت برادر بزرگوارشان، امام حسن مجتبی (ع) در سال ۵۰ هجری است؛ چرا که جایگاه اجتماعی امام و توصیف راویان از حلقه یاران اطراف ایشان با این دوران سازگاری کامل دارد.
حضور در صحرای عرفات و خواندن ادعیه به صورت دستهجمعی، نیازمند شرایط امنیتی و اجتماعی نسبتاً پایداری بوده است که در دهه ۵۰ هجری و با وجود فشارهای اموی، برای امام حسین (ع) به عنوان نظام معرفتی شیعه در بستر حج فراهم میشد.
تبارشناسی اسناد مکتوب و راویان دعای عرفه
شناخت اسناد مکتوب و راویان اصلی این اثر ماندگار، به درک بهتر بافت تاریخی آن کمک شایانی میکند. متن این مناجات از طریق محدثان بزرگ به دست ما رسیده است:
- کهنترین و معتبرترین منبع مکتوبی که متن کامل دعای عرفه امام حسین (ع) را همراه با سلسله سند ثبت کرده، کتاب «اقبال الاعمال» نوشته سید بن طاووس (متوفی ۶۶۴ ق) است.
- منبع متقدم و موازات دیگری که اعمال این روز را تبیین کرده، کتاب «مصباح المتهجد» اثر شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ ق) است که تنه اصلی دعا را نقل میکند.
- راویان اصلی این واقعه تاریخی، دو برادر به نامهای «بشر» و «بشیر» فرزندان غالب اسدی هستند. آنها همراهی خود با امام را در واپسین ساعات روز عرفه در زیر آسمان و سمت چپ کوه جبلالرحمه توصیف کردهاند و حالت تضرع حضرت را به زیبایی گزارش نمودهاند.
جمعبندی تاریخی
جواب پیشنهادی: دعای عرفه امام حسین (ع) برخلاف ذهنیت عمومی، در سال ۶۰ هجری خوانده نشده است، زیرا امام در آن سال روز هشتم ذیالحجه از مکه خارج شدند. زمان واقعی این رویداد، یکی از سفرهای حج حضرت در دهه ۵۰ هجری قمری بوده است.
نظرات