جامعه مانند کشتی است و مردمان آن همچون سرنشینان و مسافران آن هستند که سرنوشت همگیشان به یکدیگر گره خورده است.
این عبارت زیبا و پرمفهوم، ریشه در یکی از عمیقترین استعارههای اخلاقی و اجتماعی دارد که پیوند ناگسستنی میان رفتارهای فردی و سرنوشت جمعی انسانها را تبیین میکند. وقتی صحبت از ساختار یک جامعه میشود، نگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی جامعه را تنها تجمعی از افراد مستقل میدانند، اما دیدگاههای اصیل دینی و جامعهشناختی اثبات میکنند که همبستگی شدیدی میان اعضای یک پیکره اجتماعی برقرار است.
ریشهیابی حدیث و اصالت تمثیل کشتی جامعه
این عبارت برگرفته از یک تمثیل غنی و نبوی است که در کتابهای معتبر حدیثی شیعه و اهل سنت نقل شده است. دقیقترین متن مسند آن در صحیح بخاری از زبان پیامبر اکرم (ص) آمده و در جوامع روایی شیعه نظیر امالی شیخ صدوق و تحف العقول نیز با مضامین همراستا ثبت گردیده است.
در این روایت، رسول خدا (ص) وضعیت افرادی را که حدود الهی و قوانین اجتماعی را رعایت میکنند در مقایسه با کسانی که به آن آسیب میزنند، در قالب مسافران یک کشتی متلاطم تصویر کردهاند.
نکته مهم: باید توجه داشت که این تمثیل با «حدیث سفینه نوح» که جایگاه اهل بیت (ع) را به عنوان مایه نجات معرفی میکند متفاوت است؛ این روایت مستقیماً به کالبدشناسی رفتار شهروندی و مسئولیت جمعی آحاد مردم میپردازد.
داستان سوراخ کردن کشتی؛ آزادی فردی یا هلاکت جمعی؟
متن حدیث داستان مسافرانی را روایت میکند که با قرعهکشی در دو طبقه بالا و پایین کشتی مستقر شدند. ساکنان طبقه پایین برای دسترسی به آب مجبور بودند به طبقه بالا بیایند و این امر سبب زحمت دیگران میشد.
یکی از مسافران طبقه پایین با خود گفت: «اگر من در سهم و صندلی خودم سوراخی ایجاد کنم تا مستقیم به آب دریا برسم، به کسی آسیب نزدهام و این حریم شخصی من است.»
پیامبر (ص) در ادامه میفرمایند: اگر دیگر مسافران دست این فرد نادان را نگیرند و او را به حال خود رها کنند، آب وارد کشتی شده و همگی غرق خواهند شد؛ اما اگر جلو او را بگیرند، هم او و هم تمام سرنشینان نجات مییابند.
پیامدهای جامعهشناختی و اخلاقی تمثیل برای انسان معاصر
اصلیترین پیام این تمثیل، نفی مطلق تفکر فردگرایانه «عیسی به دین خود، موسی به دین خود» در پهنه رفتارهای علنی اجتماعی است. در یک نظام ارگانیک، آسیبهای اجتماعی نظیر فقر، اعتیاد، فساد یا وندالیسم به یک طبقه یا محله محدود نمیمانند و تر و خشک با هم میسوزند.
این تشبیه در جامعهشناسی مدرن با مفهوم «تراژدی منابع مشترک» همخوانی دارد؛ جایی که افراد با نگاه کوتاهمدت به منافع شخصی، سرمایههای حیاتی و عمومی یک جامعه را نابود میسازند.
امروزه از این استعاره نبوی برای تبیین ضرورت پروتکلهای بهداشتی در زمان همهگیریها، قوانین رانندگی و حفاظت از محیط زیست استفاده میشود؛ چرا که هوا، سلامت و امنیت، کشتی مشترک همه ماست.
جمعبندی و نتیجهگیری
جواب پیشنهادی: تمثیل کشتی به ما میآموزد که هیچ کس در محیط عمومی جامعه مستقل از دیگران نیست. سکوت در برابر خطای دیگران به بهانه آزادی فردی، در نهایت به نابودی تمام اعضای جامعه منجر خواهد شد. تحقق سلامت اجتماعی نیازمند مسئولیتپذیری همگانی و نظارت دلسوزانه است.
نظرات