در قبرستان بقیع در مدینه منوره، ۴ تن از امامان معصوم شیعه شامل امام حسن مجتبی (ع)، امام سجاد (ع)، امام محمد باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) در کنار یکدیگر به خاک سپرده شدهاند.
قبرستان بقیع قدیمیترین و شریفترین قبرستان مسلمانان در مدینه منوره است که پیکر پاک شمار زیادی از صحابه، تابعین و اهل بیت پیامبر گرامی اسلام (ص) را در خود جای داده است. شناخت امامان مدفون در بقیع و آگاهی از جایگاه والای آنها، از مهمترین موضوعات در تاریخ اسلام و تشیع به شمار میرود.
نام و مشخصات چهار امام مدفون در بقیع
این چهار امام بزرگوار از امامان دوازدهگانه شیعه هستند که در طول سالها متمادی در کنار یکدیگر و در یک بقعه واحد (پیش از ویرانی) دفن شدهاند. مشخصات مبارک ایشان به ترتیب سن و امامت به شرح زیر است:
موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای مزار ائمه بقیع
مزار این چهار امام بزرگوار در بخش غربی و جنوب شرقی قبرستان بقیع واقع شده است. این بخش در فاصله کوتاهی از دیوار بیرونی قبرستان و در نزدیکی مسجدالنبی قرار دارد، به طوری که زائران هنگام ورود به بقیع پس از طی مسافتی کوتاه در سمت راست خود به این قبور مطهر میرسند.
قبور مطهر به صورت یک خط مستقیم و در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند؛ به گونهای که مزار امام حسن مجتبی (ع) در ابتدای این ردیف و مزار امام جعفر صادق (ع) در انتهای آن قرار دارد. در مجاورت مستقیم این قبور پاک، مزار عباس بن عبدالملک (عموی پیامبر) و همچنین قبر منسوب به فاطمه بنت اسد (مادر گرامی امام علی علیه السلام) نیز واقع شده است که همگی در گذشته زیر یک سقف و بارگاه قرار داشتند.
نکته مهم: بر خلاف سایر عتبات عالیات، امروزه بر روی قبور مطهر ائمه بقیع هیچگونه ضریح، گنبد یا سایبانی وجود ندارد و مزار این بزرگواران به صورت سنگنشانهای ساده و خاکی در زیر آسمان قرار گرفته است.
تاریخچه گنبد و بارگاه بقیع پیش از ویرانی
حرم ائمه بقیع در طول تاریخ همواره مورد توجه مسلمانان و حاکمان اسلامی بوده است. اسناد تاریخی نشان میدهند که قبور مطهر این چهار امام تا پیش از تخریب، دارای بنایی باشکوه و زائرپذیر بوده است:
بنای اولیه بارگاه ائمه بقیع در قرن پنجم هجری به دستور مجدالملک براوستانی (وزیر شیعی و کاردان سلجوقیان) با ساخت یک قبه هشتضلعی بزرگ و زیبا شکل گرفت.
بر اساس تصاویر بهجایمانده از صادق خان عکاسباشی در دوره قاجار، این حرم دارای گنبدی مرتفع، کاشیکاری شده و سفیدرنگ با دیوارهای ضخیم و محرابهای متعدد بوده است.
در داخل این بارگاه، ضریح فولادی و ظریفی ساخت هنرمندان برجسته اصفهان بر روی قبور مطهر قرار داشت که با احترامی فراوان توسط زائران زیارت میشد.
واقعه تخریب قبور بقیع (یوم الهدم)
حرم و گنبد ائمه بقیع در طول تاریخ دو بار توسط جریان وهابیت تخریب شد. بار اول در سال ۱۲۲۰ قمری رخ داد که پس از مدتی با سقوط حکومت اول سعودی، توسط دولت عثمانی و با بودجهای کلان به زیباترین شکل بازسازی گردید.
اما تخریب دوم و نهایی که اثرات آن تا به امروز باقی مانده است، در هشتم شوال سال ۱۳۴۴ هجری قمری (برابر با فروردین ۱۳۰۵ شمسی) به فتوای مفتیان مدینه و دستور مستقیم عبدالعزیز آل سعود رخ داد. در این واقعه تلخ که در فرهنگ شیعی به «یومالهدم» معروف است، تمامی بناها، ضریح، گنبدها و آثار تاریخی موجود در بقیع به طور کامل با خاک یکسان شد و قبور ائمه به صورت تپههای خاکی درآمد.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: قبرستان بقیع مدفن ۴ امام معصوم شیعه یعنی امام دوم (حسن مجتبی)، امام چهارم (سجاد)، امام پنجم (باقر) و امام ششم (صادق) علیهم السلام است. این حرم مطهر در هشتم شوال ۱۳۴۴ قمری به طور کامل تخریب شد و امروزه زیارتگاه شیفتگان اهل بیت به صورت خاکی و بدون بارگاه است.
سوالات متداول
چرا پیامبر اسلام (ص) در قبرستان بقیع دفن نشدند؟
بر اساس سنت الهی و حدیثی که امام علی (ع) نقل فرمودند، انبیاء باید در همان مکانی که قبض روح میشوند به خاک سپرده شوند؛ به همین دلیل پیکر مطهر پیامبر (ص) در حجره مسکونی خودشان (که اکنون داخل مسجدالنبی است) دفن شد، نه در بقیع که قبرستان عمومی بود.
آیا قبر حضرت فاطمه زهرا (س) نیز در بقیع قرار دارد؟
محل دقیق مزار حضرت فاطمه (س) طبق وصیت ایشان مخفی است؛ اگرچه برخی منابع بقیع را محل دفن ایشان میدانند، اما دیدگاههای قویتری مبنی بر دفن ایشان در خانه خودشان یا در روضه نبوی (میان منبر و مزار پیامبر) وجود دارد.
واکنش دولت ایران به تخریب قبور بقیع در سال ۱۳۰۵ چه بود؟
دولت وقت ایران به مناسبت این فاجعه یک روز عزای عمومی اعلام کرد، بازارها تعطیل شدند و ایران به مدت سه سال از به رسمیت شناختن حکومت جدید سعودی خودداری نمود و اعزام حجاج را متوقف کرد.
نظرات