گیاهانی که توانایی رشد در آب شور یا خاکهای نمکزار را دارند هالوفیت (Halophyte) یا شورپسند نامیده میشوند که از معروفترین آنها میتوان به سالیکورنیا، درختان حرا (مانگرو)، گز (تاماریکس) و آتریپلکس اشاره کرد.
محیطهای آغشته به نمک و آبهای شور دریاها معمولاً برای اکثر گیاهان روی زمین کشنده هستند. با این حال، تنوع زیستی شگفتانگیز طبیعت شامل گونههای خاصی است که به بهترین شکل با این شرایط سخت هماهنگ شدهاند. بررسی ویژگیهای گیاهان شورپسند نه تنها از نظر زیستشناسی جذاب است، بلکه در دنیای امروز برای مقابله با کمآبی و گسترش بیابانها اهمیت استراتژیک دارد.
معرفی گیاهان شاخص برای رشد در آب شور
این گیاهان شورزی با دارا بودن ساختار فیزیولوژیکی و اکولوژیک منحصربهفرد، قادرند در مناطقی رشد کنند که سایر گونهها در چند روز خشک میشوند. در ادامه با مهمترین این گیاهان آشنا میشوید:
این بوته ساکولنت و گوشتی به عنوان شورزیترین گیاه دنیا شناخته میشود که حتی با آب کاملاً شور دریا و پسابهای غلیظ آبشیرینکنها به خوبی رشد میکند و دانههای آن حاوی روغن باکیفیت است.
درختانی منحصربهفرد در سواحل خلیج فارس و دریای عمان که ریشههای آنها به طور مداوم درون آب شور دریا غوطهور است و با دفع نمک از طریق برگ، زنده میمانند.
این درختچه کویری مقاوم، نمک مازاد جذبشده را از طریق غدد ترشحی ویژهای که روی سطح برگهایش قرار دارد به صورت بلورهای سفید رنگ خارج میکند.
بوتهای مرتعی و بسیار مقاوم به شوری و خشکی است که به وفور در پروژههای بیابانزدایی و تامین علوفه در اراضی حاشیه دریاچه ارومیه و دشتهای مرکزی ایران کاشته میشود.
گیاه شورپسند بومی بیابانها و شورهزارهای ایران که ترکیبات سدیم و پتاسیم را در بافتهای خود ذخیره کرده و ساختاری کاملاً سازگار با زمینهای قلیایی دارد.
مکانیسمهای فیزیولوژیک؛ گیاهان چگونه شوری آب را تحمل میکنند؟
موفقیت گیاهان شورپسند در سازگاری با آب شور ناشی از ترفندهای تکاملی پیچیدهای است که به آنها اجازه میدهد با تنش اسمزی شدید مقابله کنند. سه مکانیسم اصلی این فرآیند عبارتند از:
نکته مهم: برخی گیاهان علاوه بر موارد فوق، دارای سیستم فیلتراسیون بسیار قوی در ریشه خود هستند که به صورت مکانیکی تا ۹۰ درصد نمک موجود در آب را قبل از ورود به آوندهای گیاهی فیلتر و دفع میکند.
محصولات کشاورزی با توانایی تحمل شوری نسبی
علاوه بر گیاهان کاملاً شورزی (هالوفیتهای اجباری)، برخی از محصولات زراعی متداول در کشاورزی نیز وجود دارند که اصلاح شدهاند یا به طور ژنتیکی مقاومت خوبی در برابر آبهای لبشور و نیمهشور دارند. این موارد در دسته شورپسندهای اختیاری قرار میگیرند:
کشت این ارقام در مناطقی که آب شیرین محدود است، به کشاورزان اجازه میدهد تا از هدررفت زمینهای خشك و نیمهشور جلوگیری کرده و به بازدهی اقتصادی دست یابند.
کاربردهای اقتصادی و زیستمحیطی کشت در آب شور
امروزه دانش مهار شوری و استفاده از آب شور (شورورزی) به عنوان یکی از ستونهای توسعه پایدار شناخته میشود. توسعه پوشش گیاهی با استفاده از گیاهان هالوفیت مزایای متعددی به همراه دارد:
- تولید علوفه جایگزین برای دام با استفاده از گیاه آتریپلکس و سالیکورنیا به صورت مخلوط.
- تثبیت خاکهای روان، مهار ریزگردها و بیابانزدایی در دشتهای کویری مرکز و جنوب ایران.
- شیرینسازی زیستی خاکها پس از چند دوره کشت مداوم گیاهان شورپسند و جذب یونهای سمی توسط ریشه آنها.
جمعبندی
خلاصه راهکار: توسعه و سرمایهگذاری روی گیاهانی مانند سالیکورنیا و حرا، بستری ایدهآل برای احیای اراضی کویری و استفاده بهینه از منابع آب نامتعارف فراهم میکند که گامی نوین در جهت حفظ امنیت غذایی و زیستمحیطی است.
پرسشهای متداول
آیا گیاهان معمولی در آب شور دچار چه مشکلی میشوند؟
گیاهان معمولی (گلایکوفیتها) در مواجهه با آب شور دچار «خشکی فیزیولوژیک» میشوند؛ یعنی با وجود فراوانی آب، به دلیل بالا بودن فشار اسمزی محلول نمک، توانایی جذب آب را از دست داده و پژمرده میشوند.
آیا میتوان از سالیکورنیا برای تغذیه مستقیم دام استفاده کرد؟
به دلیل غلظت بالای کلرید سدیم در اندامهای هوایی سالیکورنیا، مصرف خالص آن برای گوارش دام مناسب نیست و حتماً باید به صورت پودرشده یا مخلوط با علوفههای شیرین مصرف شود.
کدام گیاه شورزی برای تولید سوخت زیستی کاربرد دارد؟
دانههای گیاه سالیکورنیا حاوی حدود ۳۰ درصد روغن باکیفیت هستند که علاوه بر مصارف خوراکی، پتانسیل بالایی برای استخراج و تولید بیودیزل (سوخت زیستی) دارند.
نظرات