شبی که امام علی در بستر پیامبر خوابید چه نام دارد

این رویداد بی نظیر، یکی از درخشان‌ترین صفحات تاریخ صدر اسلام و نشانه‌ای آشکار از شجاعت بی‌پایان و وفاداری مطلق امیرالمؤمنین علی (ع) به پیامبر خداست. واقعه‌ای که نه تنها مسیر تاریخ اسلام را با تسهیل هجرت نبوی تغییر داد، بلکه دستمایه نزول آیاتی از قرآن کریم در ستایش این ایثار بزرگ شد.

تعریف و معنای لغوی واژه لیلة المبیت

برای درک بهتر این واقعه تاریخی، ابتدا باید ریشه اصطلاحی آن را در زبان عربی و بستر تاریخ بررسی کنیم تا ابعاد دقیق این نام‌گذاری روشن شود:

زمینه تاریخی؛ توطئه شوم قریش در دارالندوه

شرایط سیاسی و اجتماعی مکه پیش از وقوع لیلة المبیت بسیار ملتهب بود. پس از بیعت مردم مدینه با پیامبر (ص) در پیمان عقبه دوم و هجرت تدریجی مسلمانان به آن دیار، سران قریش احساس خطر شدید کردند. آن‌ها متوجه شدند که یک پایگاه قدرتمند و منسجم برای اسلام در حال شکل‌گیری است که می‌تواند منافع تجاری و نفوذ سیاسی مکه را به شدت تهدید کند.

به همین منظور، بزرگان قبایل مکه در مکانی به نام «دارالندوه» که به عنوان اتاق فکر و مجلس شورای قریش عمل می‌کرد، گرد هم آمدند تا برای خلاصی دائمی از دعوت پیامبر تصمیمی قاطع و برگشت‌ناپذیر اتخاذ کنند. در این میان پیشنهادهای مختلفی مثل تبعید یا زندانی کردن پیامبر مطرح شد، اما هیچ‌کدام تضمین‌کننده نابودی دعوت ایشان نبود.

در نهایت به پیشنهاد ابوجهل، مقرر شد تیمی متشکل از ۴۰ جوان تنومند و جنگجو از تمام قبایل مکه انتخاب شوند و دسته‌جمعی و در تاریکی شب به خانه پیامبر هجوم ببرند. هدف از این استراتژی مشترک این بود که خون ایشان لوث شده و میان تمامی قبایل تقسیم شود؛ در نتیجه، بنی‌هاشم توان و امکان خون‌خواهی و مبارزه با همه قبایل مکه را به طور هم‌زمان نداشته باشد و مجبور به پذیرش دیه شود.

حماسه جان‌نثاری؛ گفتگوی پیامبر (ص) و امام علی (ع)

خداوند متعال از طریق فرشته وحی (جبرئیل)، پیامبر اکرم (ص) را از نقشه شوم و مخفیانه مشرکان آگاه ساخت و به ایشان دستور داد تا فوراً مکه را به مقصد یثرب ترک کند. اما خروج از خانه‌ای که به زودی محاصره می‌شد، نیازمند یک طرح دقیق و فداکاری بزرگ بود تا کانون توجه مشرکان همچنان به داخل خانه معطوف بماند.

پیامبر (ص) ماجرای ترور و وحی الهی را با حضرت علی (ع) در میان گذاشت و فرمود: «مشرکان امشب قصد جان مرا دارند و می‌خواهند دسته‌جمعی به من حمله کنند؛ آیا می‌پذیری که در بستر من بخوابی و روانداز مرا بر سر بکشی تا من بتوانم به سلامت هجرت کنم؟»

نکته شگفت‌انگیز در این واقعه، عکس‌العمل امیرالمؤمنین (ع) است. تنها دغدغه امام علی (ع) در آن لحظه حساس و خطیر، نه حفظ جان خود، بلکه سلامت و بقای رسول خدا بود. ایشان ابتدا پرسید: «ای رسول خدا، اگر من در بستر شما بخوابم، جان شما سالم می‌ماند؟» وقتی پیامبر (ص) پاسخ مثبت دادند، حضرت علی (ع) سجده شکر به جا آورد و بدون هیچ تردید یا ترسی، خطر مرگ قطعی را به جان خرید تا پیامبر اسلام بتواند از مکه خارج شود.

بررسی تفسیری؛ شأن نزول آیه ۲۰۷ سوره بقره

این اقدام حماسی و بی نظیر، چنان عظمت و اخلاصی داشت که مفسران فریقین (شیعه و اهل سنت) آیات متعددی را در شأن آن ذکر کرده‌اند. مشهورترین آیه صریح در این باره، آیه ۲۰۰ و هفت سوره بقره است:

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ»

ترجمه آیه: و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد و خدا نسبت به بندگان مهربان است.

مفسران بزرگ شیعه مانند علامه طباطبایی در المیزان و شیخ طبرسی در مجمع‌البیان، و همچنین مفسران و محدثان نامدار اهل سنت مانند ثعلبی، حاکم نیشابوری در مستدرک و فخر رازی در تفسیر کبیر، اتفاق نظر دارند که این آیه شریفه (معروف به آیه شراء) در مدح اقدام فداکارانه حضرت علی (ع) در لیلة المبیت نازل شده است. واژه «یَشری» در لغت عرب به معنای بذل و فروختن است؛ این آیه به روشنی نشان می‌دهد که امام علی (ع) در اوج آگاهی و شجاعت، جان خود را با رضایت الهی معامله کرد.

وقایع شب حادثه، غافلگیری قریش و خروج پیامبر

با فرارسیدن شب اول ربیع‌الاول، مبارزان و شمشیرزنان قریش به آرامی خانه پیامبر (ص) را محاصره کردند. آن‌ها از شکاف در و روزنه‌های اتاق، بستر را زیر نظر داشتند و با دیدن روانداز سبز رنگ معروف پیامبر (برد حضرمی)، کاملاً مطمئن بودند که شخص رسول الله در بستر استراحت می‌کند؛ به همین دلیل هجوم نهایی را تا سپیده‌دم به تأخیر انداختند تا ترور در روشنایی اولیه صبح انجام شود و از هویت مقتول کاملاً مطمئن شوند.

در این میان، پیامبر اکرم (ص) در نیمه‌شب و در حالی که آیات ابتدایی سوره مبارکه یس از جمله آیه شریفه «وَجَعَلْنَا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدّاً وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأَغْشَیْنَاهُمْ فَهُمْ لَا یُبْصِرُونَ» را قرائت می‌کرد، از خانه و از میان محاصره‌کنندگان عبور کرد. خداوند چشمان مشرکان را از دیدن حقیقت نابینا ساخت و آن‌ها متوجه خروج مخفیانه ایشان نشدند.

صبح‌گاه، زمانی که مشرکان با شمشیرهای برهنه و هیاهو به اتاق هجوم بردند، حضرت علی (ع) با خونسردی و شجاعت تمام روانداز سبز را کنار زد و از جای برخاست. قریش با دیدن چهره حضرت علی (ع) به شدت شگفت‌زده، خشمگین و ناامید شدند. آن‌ها فریاد زدند: «محمد کجاست؟» و علی (ع) با صلابت فرمود: «مگر او را به من سپرده بودید که از من می‌خواهید؟ خودتان خواستید او را اخراج کنید و او نیز رفت.» این غافلگیری، نقشه چندماهه سران مکه را کاملاً نقش بر آب کرد.

مدیریت بحران و مأموریت‌های بعدی امام علی (ع) در مکه

نقش حضرت علی (ع) در ماجرای هجرت، تنها به خوابیدن در بستر پیامبر ختم نشد. ایشان وظایف کلیدی و خطیری را برای روزهای پس از خروج پیامبر بر عهده داشت که نشان‌دهنده اعتماد کامل رسول خدا به توانمندی و امانت‌داری ایشان است:

• رد امانات مردم: پیامبر اسلام (ص) به دلیل شهرت بی‌نظیر به امانت‌داری و اخلاق، حتی در اوج دشمنی مشرکان نیز اموال و امانات مردم مکه را نزد خود داشت. لذا پیش از حرکت، لیست و خود این امانات را به علی (ع) واگذار کرد تا به صاحبانشان بازگرداند.
• تسویه دیون و بدهی‌ها: حضرت علی (ع) مأموریت داشت سه روز در مکه بماند تا تمام تعهدات مالی و دیون شخصی پیامبر را به طور کامل پرداخت کند.
• سرپرستی و حرکت کاروان فواطم: مأموریت نهایی و حساس ایشان، جمع‌آوری و حرکت دادن کاروانی از زنان بنی‌هاشم معروف به «فواطم» (شامل حضرت فاطمه زهرا (س)، فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبیر) به سمت مدینه، آن هم تحت تدابیر شدید امنیتی و تعقیب دشمنان بود.