عبارت «بخور تا توانی به بازوی خویش» از بیتهای مشهور سعدی است و بیشتر برای تشویق انسان به کار، تلاش، استقلال و دوری از تنبلی و وابستگی به دیگران به کار میرود.
که سعیت بود در ترازوی خویش
پاسخ کوتاه
مفهوم ضربالمثل بخور تا توانی به بازوی خویش این است که انسان تا وقتی توانایی دارد، باید با تلاش و دسترنج خود زندگی کند و به جای تنبلی یا وابستگی، روی پای خود بایستد.
معنی ساده ضربالمثل
این بیت میگوید تا زمانی که قدرت، سلامتی و فرصت داری، با کار و کوشش خودت نان به دست بیاور و زندگیات را اداره کن. «بازوی خویش» در اینجا فقط به معنای دست و بازو نیست؛ بلکه کنایه از توان، همت، تلاش و اراده خود انسان است.
سعدی میخواهد بگوید خوردن از حاصل زحمت خود، ارزشمندتر از زندگی کردن با منت دیگران است. کسی که برای زندگی خود تلاش میکند، هم عزت نفس بیشتری دارد و هم نتیجه کوشش او در زندگیاش دیده میشود.
معنی واژههای مهم
بخور: در اینجا یعنی زندگی کن، روزی بخور و نیازهای خود را برطرف کن.
تا توانی: تا وقتی توان و قدرت داری.
بازوی خویش: توان و تلاش خودت؛ کار و زحمت شخصی.
سعی: کوشش، تلاش و جدیت.
ترازوی خویش: کنایه از سنجیده شدن و نتیجه دادن تلاش انسان؛ یعنی کار تو برای خودت ارزش و نتیجه دارد.
ریشه ضربالمثل در بوستان سعدی
این بیت از حکایت درویش با روباه در بوستان سعدی آمده است. در داستان، درویشی روباهی ناتوان را میبیند که نمیتواند شکار کند، اما از باقیمانده شکار یک شیر سیر میشود. درویش با خود میگوید پس من هم میتوانم بنشینم و روزیام برسد. اما پیام حکایت این است که انسان نباید خود را مانند روباه ناتوان و وابسته کند؛ بلکه باید مانند شیر، تلاشگر و اثرگذار باشد.
سعدی با این حکایت میخواهد میان توکل و تنبلی فرق بگذارد. توکل یعنی انسان تلاش کند و نتیجه را به خدا بسپارد؛ نه اینکه دست از کار بکشد و منتظر باشد دیگران زندگی او را بچرخانند.
نکته: این ضربالمثل کمک گرفتن از دیگران را در زمان نیاز نفی نمیکند؛ بلکه تنبلی، وابستگی بیدلیل و زندگی کردن با زحمت دیگران را نکوهش میکند.
پیام اخلاقی ضربالمثل
پیام اصلی این است که انسان باید اهل کار، تلاش و استقلال باشد. کسی که فقط به کمک دیگران چشم میدوزد، کمکم عزت نفس و توانایی خود را از دست میدهد. اما کسی که با تلاش خود زندگی میکند، حتی اگر درآمد زیادی نداشته باشد، با احترام و آرامش بیشتری زندگی میکند.
انسان باید از تواناییهای خود استفاده کند.
نان حاصل از کار و تلاش، ارزشمند و عزتمندانه است.
وابستگی بیدلیل به دیگران، انسان را ضعیف و خوار میکند.
توکل واقعی همراه با تلاش است، نه تنبلی.
هرکس به اندازه کوشش خود نتیجه میگیرد.
مثالهای ساده و امروزی
دانشآموز
دانشآموزی که خودش درس میخواند و تمرین حل میکند، نتیجه تلاشش را در امتحان میبیند؛ اما کسی که فقط منتظر تقلب یا کمک دیگران است، پیشرفت واقعی ندارد.
کار و زندگی
کسی که با کار و مهارت خود درآمد به دست میآورد، زندگیاش را با عزت میگذراند و کمتر محتاج منت دیگران میشود.
خانواده
فرزندی که در حد توان خود مسئولیت میپذیرد، به خانواده کمک میکند و یاد میگیرد مستقل و توانمند باشد.
جامعه
جامعهای پیشرفت میکند که افراد آن اهل تلاش، تولید، یادگیری و مسئولیتپذیری باشند.
برداشت نادرست از این ضربالمثل
گاهی ممکن است تصور شود این ضربالمثل میگوید هیچکس نباید از دیگران کمک بگیرد. این برداشت درست نیست. انسانها در زندگی به هم کمک میکنند و این کار ارزشمند است. منظور سعدی این است که انسان سالم و توانمند نباید بیدلیل تنبلی کند و بار زندگی خود را بر دوش دیگران بیندازد.
پس اگر کسی بیمار، ناتوان، سالمند یا گرفتار مشکلی جدی باشد، کمک گرفتن یا کمک کردن به او کاملاً انسانی و پسندیده است. نکوهش این بیت متوجه کسی است که توان دارد اما تلاش نمیکند.
پاسخ آماده برای دفتر
معنی: این ضربالمثل یعنی انسان باید تا وقتی توانایی دارد، با کار و تلاش خود زندگی کند و از حاصل دسترنج خود بهره ببرد؛ زیرا تلاش انسان ارزشمند است و او را از وابستگی و منت دیگران دور میکند.
جملهسازی با ضربالمثل
پدرم همیشه میگوید: بخور تا توانی به بازوی خویش؛ یعنی باید با تلاش خودت به موفقیت برسی.
وقتی دوستم به جای درس خواندن دنبال جواب آماده بود، به او گفتم مفهوم بخور تا توانی به بازوی خویش همین است که خودت زحمت بکشی.
کشاورز با کار و تلاش خود محصول به دست آورد و نشان داد که باید به بازوی خویش تکیه کرد.
کسی که از دسترنج خودش زندگی میکند، معنی این بیت سعدی را خوب فهمیده است.
جمعبندی
مفهوم ضربالمثل بخور تا توانی به بازوی خویش این است که انسان باید اهل تلاش، کار، استقلال و عزت نفس باشد. سعدی با این بیت میآموزد که تا وقتی توان داریم، باید با کوشش خود زندگی کنیم و خود را بیدلیل محتاج دیگران نسازیم.
نظرات