این واژهها به عنوان جزء کلیدی نظام واژهسازی، ابزاری برای بیان مفاهیمی چون صفتهای بیانی، خصوصیات فاعلی و مفعولی، موقعیت مکانی و مقایسه در ساختار کلام هستند که از انواع اسمهای مشتق و صفتهای بیانی در زبان فارسی و عربی به شمار میروند.
ماهیت مشتقات و انواع صفت در زبان و ادبیات
در دستور زبان فارسی و صرف کلمات، واژهها بر اساس ریشه و نحوه شکلگیری به دو گروه بزرگ کلمات جامد و کلمات مشتق تقسیم میشوند. کلمات مشتق واژههایی هستند که اصالت خود را از یک ریشه، بن فعل یا مصدر میگیرند و با پذیرش پسوندها، پیشوندها یا قرار گرفتن در قالبها و وزنهای معین، معنای جدیدی پیدا میکنند.
مباحث اسم فاعل، مفعول، مبالغه، مکان و تفضیل در حقیقت ستونهای اصلی واژهسازی اشتقاقی را تشکیل میدهند. این ابزارهای زبانی به نویسندگان و گویندگان اجازه میدهند تا مفاهیم پیچیدهای مثل انجامدهنده کار، دریافتکننده اثر، میزان شدت یک حالت، محل وقوع یک رخداد یا مرتبه برتری را در قالب کلماتی بسیار کوتاه و منسجم تصویر کنند.
۱. اسم فاعل (صفت فاعلی)؛ نشاندهنده کننده کار
اسم فاعل یا صفت فاعلی به کلمهای گفته میشود که بر کننده کار، دارنده یک صفت یا صاحب یک حرفه و رفتار دلالت دارد. در زبان فارسی قاعده منسجم و قیاسی برای تولید این کلمات وجود دارد که پرکاربردترین آنها پیوند خوردن بن مضارع با پسوندهای خاص است.
رایجترین فرمولهای ساخت صفت فاعلی در زبان فارسی به شرح زیر است:
- بن مضارع + نده: این فرمول رایجترین روش است؛ مانند نویسنده (کسی که مینویسد)، خواننده، بیننده و رونده.
- بن مضارع + ان: برای نشان دادن حالت جاری به کار میرود؛ مانند خواهان، گریان و دوان.
- بن مضارع + ا: که صفت فاعلی دائمی یا صفت مشبهه را میسازد؛ مانند دانا، بینا و شنوا.
- ترکیب با پسوندهای کار و گار: مانند آفریدگار، ماندگار و ستمکار.
۲. اسم مفعول (صفت مفعولی)؛ پذیرنده اثر فعل
اسم مفعول یا صفت مفعولی بر شخص، شیء یا حالتی دلالت میکند که کاری بر روی آن انجام شده و اثر فعل را پذیرا شده است. پایه اصلی ساخت این نوع صفت در زبان فارسی کاملاً مشخص و قانونمند است.
فرمول اصلی ساخت این واژهها به این صورت است:
بن ماضی + ه / ـه (های بیان حرکت)
به عنوان نمونه، از افعال مختلف کلماتی مانند نوشته، گفته، شنیده، دیده و شکسته به دست میآیند. در زبان معیارهای امروزی و ساختارهای مجهول، این کلمات بسیار دیده میشوند و گاهی با اضافه شدن واژه «شده» شکل ترکیبی به خود میگیرند (مانند نوشتهشده یا دیدهشده).توجه داشته باشید: نباید صفتهای مفعولی را با کلمات سادهای که به «ه» ختم میشوند (مانند خانه، نامه، چشمه) اشتباه گرفت. ملاک اصلی، وجود بن ماضی فعل در بخش ابتدایی کلمه است.
نظرات