کهکشانی که ما، سیاره زمین و کل منظومه شمسی در آن قرار داریم، کهکشان راه شیری نام دارد.
جهان هستی از میلیاردها ساختار عظیم ستارهای تشکیل شده است که هر کدام میلیاردها جرم آسمانی را در خود جای دادهاند. خانهای که ما در این پهنه بیکران به دور آن میگردیم، مهد تمام ستارههایی است که در شبهای صاف با چشم غیرمسلح در آسمان میبینیم. این ساختار غولپیکر چرخدندهای، ساختار متمایز و شگفتانگیزی دارد که شناخت آن به ما کمک میکند جایگاه خود را در کل کیهان بهتر درک کنیم.
ریشه نام گذاری؛ چرا به خانه کیهانی ما راه شیری می گویند؟
نامگذاری این شاهکار بزرگ نجومی ریشه در تاریخ، اساطیر و مشاهدات بصری انسانهای باستان دارد. وقتی در گذشته به آسمان کاملاً تاریک نگاه میکردند، نواری مه-آلود و سفیدرنگ را میدیدند که سراسر آسمان را پوشانده بود.
- اصطلاح بینالمللی: عبارت راه شیری ترجمه مستقیم واژه انگلیسی Milky Way است که خود از عبارت لاتین Via Lactea گرفته شده است. این اصطلاح ریشه در اساطیر یونان و روم باستان دارد؛ جایی که نمای سپید توصیفشده در آسمان شب به شیری ریخته شده بر پهنه آسمان تشبیه میشد.
- وجه تسمیه در فرهنگ فارسی: در زبان فارسی کهن، واژه کهکشان در اصل به معنای «کاهکشان» بوده است. پیشینیان ما تصور میکردند این مسیر درخشان و سفید، شبیه به رد و مسیر ریختن کاه توسط افرادی است که قفسههای کاه را روی زمین میکشیدند.
- دیدگاه علمی امروز: امروزه ستارهشناسان میدانند که این نمای مهآلود و ابریشکل، به هیچ وجه گاز یا غبار خالص نیست، بلکه حاصل تجمع و ادغام نور میلیاردها ستاره دوردست است که به دلیل فاصله بسیار زیاد، با چشم غیرمسلح به صورت یک نوار یکپارچه روشن دیده میشوند.
ساختار و شکل هندسی کهکشان راه شیری
کهکشانها بر اساس شکل ظاهریشان به دستههای مختلفی مانند بیضوی، مارپیچی و نامنظم تقسیم میشوند. دانشمندان با نقشهبرداریهای دقیق مادون قرمز و رادیویی توانستهاند فرم کلی خانه ما را شبیهسازی کنند.
از نظر ستارهشناسی، راه شیری یک کهکشان مارپیچی میلهای است. این یعنی در قلب آن یک نوار یا میله مرکزی روشن از ستارگان پیر و متراکم قرار دارد و بازوهای مارپیچی بزرگ و کوچکی از دو انتهای این میله منشعب شده و به دور مرکز میچرخند.
بخشهای اصلی تشکیلدهنده این ساختار:
۱. هسته یا برآمدگی مرکزی: منطقهای فوقالعاده متراکم و درخشان که در قلب کهکشان قرار دارد و بیشتر شامل ستارههای پیر و همچنین مرکز ثقل کل سیستم است.
۲. دیسک تخت کهکشانی: صفحهای عریض و نازک که بازوهای مارپیچی در آن قرار دارند. این دیسک حاوی مقادیر عظیمی از گاز، غبار کیهانی و ستارههای جوان است.
۳. هاله کروی بیرونی: فضایی بسیار وسیع و کمتراکم که کل دیسک مرئی را احاطه کرده است. این بخش محل قرارگیری خوشههای ستارهای کروی بسیار قدیمی است.
موقعیت زمین و منظومه شمسی در کهکشان
برخلاف تصورات اولیه انسان در قرون گذشته، زمین و خورشید در مرکز عالم یا حتی در مرکز کهکشان قرار ندارند. ما در حومه این کلانشهر کیهانی زندگی میکنیم.
منظومه شمسی ما در فضایی میانه و در لبه داخلی یکی از بازوهای فرعی دیسک به نام بازوی شکارچی (یا جبار) قرار گرفته است. این موقعیت به دور از هیاهو و تشعشعات مرگبار مرکز کهکشان، شرایط پایدار و مناسبی را برای شکلگیری و دوام حیات روی زمین فراهم کرده است.
مشخصات شگفت انگیز؛ سن، ابعاد و تعداد ستارگان
ابعاد و ارقام مرتبط با کهکشان راه شیری به قدری بزرگ است که ذهن انسان به سختی میتواند آن را کاملاً درک کند. اطلاعات زیر بر اساس آخرین دادههای دریافتی از تلسکوپهای فضایی مدرن گردآوری شده است:
بر اساس سنسنجی مسنترین ستارههای موجود در خوشههای کروی، قدمت کهکشان راه شیری حدود ۱۳.۶ میلیارد سال برآورد شده است؛ این بدان معناست که این ساختار تنها کمی پس از انفجار بزرگ (بیگبنگ) شروع به شکلگیری کرده است.
قطر دیسک نوری و مرئی کهکشان بین ۱۰۰ هزار تا ۱۸۰ هزار سال نوری تخمین زده میشود. برای درک این عظمت، اگر پالس نوری با سرعت ۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه حرکت کند، بیش از ۱۰۰ هزار سال طول میکشد تا از یک طرف کهکشان به طرف دیگر آن برسد.
این خانه بزرگ کیهانی میزبان بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد ستاره و حداقل ۱۰۰ میلیارد سیاره فراخورشیدی است. خورشید ما تنها یکی از این میلیاردها ستاره معمولی به شمار میرود که در این فضای بیکران در حال درخشش است.
در قلب راه شیری چه میگذرد؟
هر چقدر به سمت مرکز کهکشان حرکت کنیم، چگالی و تراکم ستارگان به شدت افزایش مییابد. در این ناحیه، ستارههای پیر با رنگهای زرد و قرمز تجمع یافتهاند، در حالی که بازوهای مارپیچی بیرونی بیشتر محل تولد ستارههای جوان، داغ و آبیرنگ هستند.
اما هیجانانگیزترین بخش در دقیقترین نقطه مرکزی قرار دارد؛ در مرکز و نقطه ثقل کهکشان راه شیری، یک ابرسیاهچاله کلانجرم به نام کمان ای* (*Sagittarius A) قرار گرفته است. این غول تاریک جرمی معادل ۴ میلیون برابر خورشید ما دارد و نیروی گرانش شدید آن، یکی از عوامل اصلی رقص منظم و دورانی ستارههای مرکزی است.
جمعبندی ابعاد خانه کیهانی ما
خلاصه وضعیت: ما روی سیاره زمین، در منظومه شمسی و در لبه بازوی شکارچی از کهکشان راه شیری زندگی میکنیم؛ کهکشانی مارپیچی میلهای با قدمت ۱۳.۶ میلیارد سال که میلیاردها ستاره را در دیسک عظیم خود جای داده است.
نظرات