بلندترین قله ایران و رشتهکوه البرز، قله دماوند نام دارد که با ارتفاع ۵۶۱۰ متر، به عنوان بلندترین آتشفشان آسیا و خاورمیانه شناخته میشود.
جغرافیای بام ایران و موقعیت تکتونیکی البرز
رشتهکوه البرز به طول تقریبی ۹۵۰ کیلومتر در شمال ایران کشیده شده و به سه بخش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم میشود؛ قله دماوند دقیقاً در بخش البرز مرکزی قرار گرفته است. این ساختار عظیم کوهستانی ناشی از فشارهای زمینساختی صفحههای عربستان و اوراسیا است که طی میلیونها سال دستخوش دگرگونی شده است.
بر اساس آخرین اندازهگیریهای رسمی سازمان نقشهبرداری کشور، ارتفاع دقیق دماوند ۵۶۱۰ متر از سطح دریا است، هرچند در برخی منابع قدیمیتر عدد ۵۶۷۱ متر نیز به چشم میخورد. این مخروط باشکوه به دلیل ماهیت مستقل و برجستگی جغرافیایی بسیار بالا، پدیدهای منحصربهفرد در نیمکره غربی به شمار میرود.
این قله از نظر تقسیمات کشوری در استان مازندران، بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد و در روزهای صاف و آفتابی، مخروط باشکوه آن از شهرهای تهران، قم و سمنان نیز قابل رویت است. موقعیت راهبردی این کوه باعث ایجاد اقلیمهای متفاوت در دامنههای شمالی و جنوبی آن شده است.دماوند به عنوان نخستین اثر طبیعی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به سبب ساختار منحصربهفردش، جایگاهی شبیه به کوه فوجی در ژاپن به عنوان نماد ملی دارد. اساطیر ایرانی، داستانهای حماسی شاهنامه و نام ضحاک ماردوش همگی پیوندی ناگسستنی با این تککوه دارند.
نام اصیل: دنباوند
جنس سنگ: آندزیت
رتبه برجستگی: ۱۲ جهان
ثبت ملی: ۱۳۸۷
وضعیت آتشفشانی دماوند و ساختار زمینشناسی آن
از نظر زمینشناسی، دماوند یک آتشفشان مطبق یا چینهای (Stratovolcano) است که از لایههای متناوب گدازه، خاکستر و مواد آذرآواری تشکیل شده است. این ساختار مخروطی متقارن نشاندهنده فورانهای متعددی است که در طول دورههای مختلف زمینشناسی رخ داده و مخروط را لایه به لایه ساخته است.
یافتههای پژوهشگران نشان میدهد مخروط دماوند قدیمی حدود ۴۵۰ هزار سال پیش دچار فروریزش مهیبی شد و مخروط فعلی در دوران چهارم زمینشناسی (کواترنر) روی آن خرابهها شکل گرفت. این جابهجایی و نوسازی ساختاری، ریختشناسی کنونی کوه را رقم زده است.دماوند امروزه یک آتشفشان خفته یا نیمهفعال محسوب میشود؛ آخرین فوران بزرگ ماگمایی و خروج مواد مذاب آن به حدود ۷ هزار تا ۷ هزار و ۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. با وجود عدم فعالیت ماگمایی، این آتشفشان کاملاً مرده نیست و علائم حیاتی پنهانی دارد.نشانههای زنده بودن سامانه حرارتی این کوه شامل خروج دائمی گازهای گوگردی و بخار آب از نزدیکی دهانه (مرحله فومارولیک) و وجود چشمههای آب گرم با دمای بالا در مناطقی چون لاریجان، اسک و بایجان است. این چشمهها گواهی بر وجود یک منبع حرارتی فعال در اعماق پوسته زمین هستند.
نکته مهم: متصاعد شدن گازهای گوگردی در اطراف دهانه دماوند در روزهای بادی صعود را دشوار میکند. کوهنوردان باید در عبور از تپه گوگردی از ماسکهای مخصوص استفاده کنند.
قله دماوند میزبان بزرگترین و مرتفعترین یخچالهای دائمی ایران است که نقش حیاتی در تامین منابع آبی سد لار و رودخانه هراز دارند. این یخچالها ذخایر ارزشمند آب شیرین کشور در ارتفاعات بالا هستند و تعادل زیستمحیطی منطقه را حفظ میکنند.
مهمترین حوزههای یخچالی این قله شامل یخچال دره یخار در ضلع شرقی، یخچالهای سیوله و دوبیسل در جبهه شمالی و یخچال عروسکها در شمال شرق است. این تودههای عظیم یخی مواج، چشماندازهای خشن و در عین حال شگفتانگیزی را در دامنهها پدید آوردهاند.گزارشهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد که به دلیل پدیده تغییر اقلیم و افزایش دما در ارتفاعات، این یخچالها روند عقبنشینی و کاهش حجم شدیدی را تجربه میکنند. کاهش بارشهای زمستانه و افزایش میانگین دمای تابستان، بقای این تودههای کهن را به خطر انداخته است.ذوب ناگهانی لایههای یخی در سالهای اخیر منجر به وقوع سیلابهای مخرب یخچالی در پاییندست (مانند منطقه گزنک) شده که فرسایش شدید خاک و تغییر الگوی رودخانهها را به دنبال داشته است. این پدیده هشدار بزرگی برای پایداری زیستبومهای البرز مرکزی به شمار میرود.
کوهنوردی در دماوند یک چالش جدی است که نیاز به برنامهریزی، تجهیزات مناسب و شناخت دقیق از مسیرها دارد. این کوه دارای چندین جبهه صعود است که هر کدام ویژگیهای فنی و چالشهای خاص خود را دارند.
۱
جبهه جنوبی به عنوان آسانترین و پرترددترین مسیر صعود شناخته میشود که دارای پاکوب مشخص، قرارگاه رینه، مسجد گوسفندسرا (ارتفاع ۳۰۰۰) و پناهگاه مجهز بارگاه سوم (ارتفاع ۴۲۰۰) است.
۲
جبهه شمالی سختترین مسیر صعود است که از روستای ناندل آغاز میشود و به دلیل شیب بسیار تند، بادهای شدید، عدم امکان حمل بار با قاطر در بخشهای بالایی و جانپناههای کوچک فلزی، نیازمند آمادگی جسمانی فوقالعاده است.
۳
اصلیترین چالش پزشکی در صعود به دماوند، بیماری حاد کوهستان (AMS) یا ارتفاعزدگی است که به دلیل کاهش فشار اکسیژن در بالای ۴۰۰۰ متر رخ میدهد و فرآیند همهوایی دقیق را الزامی میسازد.
۴
قانون ساعت دو در کوهنوردی دماوند حکم میکند که تیمهای صعودکننده باید حداکثر تا ساعت ۱۳ الی ۱۴ قله را به سمت پایین ترک کنند تا از خرابی ناگهانی هوا و طوفانهای بعدازظهر در امان بمانند.
پرسشهای متداول
آیا احتمال فوران ناگهانی آتشفشان دماوند در آینده نزدیک وجود دارد؟
طبق گزارشهای رسمی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، شواهدی مبنی بر حرکت ماگما یا فعال شدن قریبالوقوع آتشفشان وجود ندارد و رفتارهای فعلی قله مانند خروج گازها، پدیدههای هیدروترمال و طبیعی سامانه نیمهفعال هستند.
بهترین فصل برای صعود ایمن به قله دماوند چه زمانی است?
بهترین و پایدارترین زمان برای صعود تابستانه، از اواخر خرداد تا اوایل شهریورماه است. در مقابل, صعود زمستانه دماوند به دلیل طوفانهای سهمگین با سرعت بیش از ۷۰ کیلومتر در ساعت و دمای زیر ۳۰- درجه، یکی از سختترین برنامههای فنی ایران است.
علت سیاهرنگ به نظر رسیدن برخی از یخچالهای دماوند در تابستان چیست؟
ذوب شدن لایههای برف سطحی بر اثر گرمای هوا، خاکها و خاکسترهای آتشفشانی تیره زیرین را نمایان میکند و وزش باد شدید باعث پخش شدن این ذرات بر پیشانی یخچالهایی مانند سیوله میشود.
نظرات